जगात भुते असतात का?

लहानपणापासून तुम्हाला भुताखेतांची भिती दाखवली गेली असेल. अंधार, बागुलबुवा तसेच भुते यांच्याबद्दल कोणत्याही लहान मुलाला भीती वाटतेच ज्ञानाच्या कक्षा विस्तारतात, तसे भीती कमी होत जाते. खरेच का जगात भुते असतात? या प्रश्नाच्या दोन्ही बाजूंनी अत्यंत निर्धारपूर्वक बोलणारे अनेक जण भेटतील देव आहे किंवा नाही पुनर्जन्म आहे किंवा नाही; तसाच हाही एक वादाचा तर कधी वितंडवादाचा मुद्दा होऊ शकतो. माहिती नसलेल्या गोष्टींबद्दल गूढतेचे वलय निर्माण होतेच. त्यामुळेच सर्वांनाच भुतांच्या गोष्टीत कमालीचे स्वारस्य असते. भुते माणसाच्या मनात असतात. असे म्हणतात व ते खरे आहे. माणसाच्या मानसिक दौर्बल्याचा एक आविष्कार म्हणजे भूते होत. भुताचे अस्तित्व शास्त्राने अमान्य केले आहे. भूत हे कोणालाही सिद्ध करता आलेले नाही. भूताने झपाटणे, भूतबाधा आदि गोष्टी हे मनोविकार असल्याचे सिद्ध झाले आहे. बर्‍याचदा एखाद्या व्यक्तीला भूतबाधा झालेली आहे, असे ठरवून मांत्रिकाकडे तिला नेण्यात येते. तेथे भूत उतरवण्याच्या नावाखाली त्या व्यक्तीचा शारीरिक छळ केला जातो. कधी कधी ती व्यक्ती मृत्युमुखीही पडते. असे होणे हे सुसंस्कृत समाजासाठी एक लांछनच होय. भुतांचे अस्तित्वच नाही ती केवळ एक कल्पना आहे.

टोळीचा गर्व

झाडाच्या ढोलीत एक म्हातारे घुबड विश्रांती घेत असता फिरत-फिरत एक टोळ तेथे आला. त्याने आपल्या भसाड्या आवाजात गायला सुरूवात केली. बराच वेळ झाला तरी तो आपले बेसूर गायन थांबविण्याचे चिन्ह दिसेना. त्याच्या गायनाने घुबडाची झोपमोड होऊन त्याचे डोके ठणकू लागले. तेव्हा घुबड टोळाला विनंती करीत म्हणाले, “मित्रा आता तू येथून निघ. तुझ्या या पिरपिरीने मला वैताग आणलाय.” त्यावर टोळ गुर्मीतच म्हणाला, “ए चोरट्या, गप्प बैस. दिवसभर लपून बसतोस. रात्री सर्वजण झोपले, की कुठे तरी चोरी करून पोट भरतोस. तुला शरम कशी वाटत नाही? अशा प्रकारे त्याचा धिक्कार करीत टोळ त्याला शिव्या घालू लागला. त्यावर घुबड म्हणाले, “बाबा रे, माझे ऐक, नाही तर मागाहून पस्तावशील,” तरीही टोळाने आपला हेका न सोडता पुन्हा गायला सुरूवात केली. तेव्हा घुबड मनात म्हणाले,” आता याची खोड मोडलीच पाहिजे.” मग उघडपणे टोळाला म्हणाले,” अरे टोळभाऊ, माझे चुकलेच. खरे तर तू किती सुंदर गातोस ! तुझा गळा किती चांगला! ती कोकिळसुद्धा तुझ्यापुढे गाण्याचे धाडस करणार नाही. अरे, मी विसरलोच बघ. माझ्याजवळ एक अमृताची कुपी आहे. गाऊन-गाऊन तुझा घसा कोरडा पडला असेल, ये मित्रा, मी तुला थोडे अमृत प्यायला देतो. म्हणजे सुकलेल्या तुझ्या घशातून आणखी मंजूळ स्वर बाहेर पडतील.” टोळालाही ते खरेच वाटले. अमृत मिळण्याचे आशेने ते घुबडाजवळ जाताच घुबडाने त्याला पंज्यात पकडून खाऊन टाकले. तात्पर्य ः आपली कुवत किती आहे हे प्रथम ध्यानी घ्यावे.

फिंगर प्रिंट्स म्हणजे काय?

अनेक वेळा तुम्ही फिंगर प्रिंटबद्दल ऐकले असेल. एखाद्या हिंदी चित्रपटात खून करून पळालेल्या वा खून केल्याचा संशय असलेल्या व्यक्तीच्या हाताच्या बोटांचे ठसे बुद्धिमान पोलिस इन्स्पेटर कोणत्या तरी निमित्ताने (जसे त्याचा पाणी प्यायलेला ग्लास मिळवून वगैरे!) घेतानाही तुम्ही पाहिले असेल. त्याच्या हुशारीला दादही दिली असेल. हाताच्या बोटांच्या ठशांचा खरेच काही उपयोग होतो का, हा प्रश्न तुम्हाला पडला असेल. आधी हे लक्षात घेऊ की, बोटांच्या शेवटच्या पेरावर असलेल्या उंचवटे व खोलगट भागांवर हे फिंगर प्रिंट अवलंबून असतात. तुमची बोटे स्वच्छ धुवा. नंतर एखादे भिंग घेऊन त्याखाली बोटे बघा. तुम्हाला असे दिसेल की, बोटांवर चित्रात दाखवल्याप्रमाणे आकार दिसतील. यांना अनुक्रमे आर्च (पद्म), लुप (शंख), व्हर्ल (चक्र) व काम्पोझिट (संमिश्र) आकार असे म्हणतात. बाह्यत्वचा व अंतःत्वचेवर असणार्‍या उंचवटे व खोलगट भागांवर हे आकार अवलंबून असतात. हे जन्मल्यापासून दिसून येतात व आयुष्यभर बदलत नाहीत. त्वचा जर नष्ट झाली तर मात्र तेही नष्ट होतात. शंख, चक्र, पद्म व संमिश्र आकार यांच्या विविध रचना तयार होतात. दोन व्यक्तींचे फिंगर प्रिंट सारखे केवळ अशयच असते. दोन व्यक्तींचे फिंगर प्रिंट्स सारखे असण्याची शयता एकास चौसष्ट हजार दशलक्ष इतकी कमी असते. म्हणजे जगाच्या तिसपट लोकसंख्येच्या तिसपट लोकसंख्येतच दोन व्यक्तींचे फिंगर प्रिंट्स सारखे असू शकतात. या वैशिष्ट्यांमुळे गुन्हेगार पकडण्यासाठी ठशांचा खूप उपयोग होतो. कोणत्याही वयात ते बदलत नाहीत. हाताच्या बोटाची त्वचा शाबूत असलेल्या मृतदेहाचेही फिंगर प्रिंट्स घेता येतात. त्यामुळे व्यक्तीची खात्रीशीरपणे ओळख पटवता येते. एवढेच नाही तर, सांकेतिक भाषेत त्यांची माहिती एका ठिकाणाहून दुसरीकडे पाठवता येते. साहजिकच त्यामुळे बँकेतून पैसे काढताना निरक्षर व्यक्तीच्या अंगठ्याचा ठसा घेतात. नोकरीत कायम झालेल्या व्यक्तींच्या सर्व बोटांचे ठसे घेऊन ठेवतात. चोर पकडल्यावर पोलिसही त्याच्या बोटांचे ठसे घेऊन ठेवतात. ओळख पटविण्यासाठी त्याचा पुढे उपयोग करतात. फिंगर प्रिंट्सच्या आधारे अनेक गुन्ह्यातील खरा गुन्हेगार पकडण्यात पोलिसांना यश आले आहे.

त्से त्से माशी म्हणजे काय?

तुम्ही म्हणाल काय बुवा हे नाव! त्से त्से माशी ही घरात नेहमी दिसणार्‍या माशीसारखीच एक प्रकारची माशी आहे. त्से त्से माशी व घरातील माशी यांच्यात बरेच साम्य आहे. त्से त्से माशी अर्धा इंच लांब असते व तिचा रंग पिवळसर किंवा गडद तपकिरी असतो. कात्रीच्या पात्यांसारखे पंख असलेल्या या माशीची सोंड खूप तीक्ष्ण व मजबूत असते. या सोंडेनेच ही माशी चावते व त्वचेला छिद्र पाडून रक्त प्राशन करते. आपल्या सुदैवाने ही खतरनाक माशी आफ्रिका खंडात आढळते. आपल्याकडे ती दिसून येत नाही. त्से त्से माशी सुमारे १०० दिवस जगते. ती अंडी न घालता सरळ अळ्यांनाच जन्म देते. त्से त्से माशी माणसांना, पक्ष्यांना किंवा प्राण्यांनाही चावतात. या माशा प्रामुख्याने दिवसाच चावे घेतात. या माशांमुळे ‘स्लिपींग सिकनेस’ या रोगाचा प्रसार होतो. ‘ट्रिपॅनोसोमा ब्रूसी’ नावाचे या रोगाचे जंतू त्से त्से माशीमुळे निरोगी माणसाच्या शरीरात प्रवेश करतात. अशा व्यक्तीला सुरुवातीला ताप येतो. तापासोबत शरीरातील लसिकाग्रंथी मोठ्या होतात, सूजतात. कालांतराने मेंदूवर परिणाम होतो. हा रोग झालेली व्यक्ती अशक्त होत जाते व वर्ष-दीड वर्षात मरण पावते. या गंभीर रोगाचे त्यामुळेच दूरगामी, सामाजिक व आर्थिक परिणाम होतात. “नाकावरची माशी देखील उठत नाही” असे आपण गमतीने म्हणतो. पण जर देश आफ्रिकेतला असेल आणि माशी ‘त्से त्से’ असेल तर मात्र खैर नाही. कारण अशी माशी आपल्या प्राणावरच बेतू शकते. त्से त्से माशा राहतात ती झाडेझुडपे नष्ट करून व डी.डी.टी., डायएल्ड्रीनसारख्या कीटकनाशकांचा वापर करून या माशीचा बीमोड करता येतो.