श्वासोच्छ्वास चालू असताना छाती व पोट वरखाली का होते?

श्वासोच्छ्वास चालू असताना छाती व पोट वरखाली होते, हे आपल्या सर्वांनाच माहीत आहे. श्वसनाचा दर देखील डॉटर या पोट व छाती वरखाली होण्यानुसारच सामान्यतः मोजतात. फुफ्फुसाचा श्वसनाशी संबंध आहे, हे आपण जाणताच. त्यामुळे श्वसनात छाती हलणे स्वाभाविकच आहे, असे आपल्याला वाटेल; पण पोट का वरखाली होते, मात्र हे थोडे अनाकलनीय वाटेल. हे समजण्यासाठी प्रथम पोट व छाती यांची रचना बघायला लागेल. पोट व छाती यांचे विभाजन करणारा नावाचा एक आडवा पडद्यासारखा पसरलेला स्नायू असतो. (ऊळरहिीरसा) स्नायूचा पडदा एखाद्या घुमटाप्रमाणे असतो. त्याच्या वरच्या बाजूस छातीतील फुफ्फुसे, हृदय इत्यादी असतात; तर खालच्या बाजूस पोटातील जठर, आतडी, यकृत इत्यादी इंद्रिये असतात. आपण श्वास घेतो म्हणजे काय, हे समजण्यासाठी फुटलेल्या फुग्याचा एक तुकडा तोंडात घेऊन हवा आत ओढा. ओढल्यावर त्यात हवा गोळा होते व एक लहानसा फुगा तयार होऊ शकतो. फुग्यात हवा फुंकली तरीही फुगा फुटतो. फुफ्फुस हा एक प्रकारचा फुगाच असतो. त्यात एक तर फुंकून (धन दाबाखाली) वा आधी सांगितल्याप्रमाणे त्याच्या भिंती सर्व बाजूंनी ओढून (ऋण दाबाखाली) हवा भरता येईल. हवा भरण्याला आपण श्वास घेणे, तर हवा सोडण्याला आपण उच्छ्वास असे म्हणतो. नाकावाटे येणारी हवा फुफ्फुसात घेण्यासाठी हा पडदा स्नायू फुफ्फुसाच्या तळाला खाली ओढतो. साहजिकच ऋण दाब तयार होतो व हवा फुफ्फुसात शिरते. थोड्या वेळाने हा स्नायू प्रसरण पावतो व फुफ्फुसाला वर ढकलतो. त्यामुळे ऋण दाबाचे प्रमाण कमी होऊन हवा फुफ्फुसाच्या बाहेर टाकली जाते. अशाच प्रकारचे कार्य बरगड्यांना जोडणारे स्नायू व छातीच्या पिंजर्‍याचे स्नायू करत असतात. त्यांच्या कार्यामुळे फुफ्फुस सर्व बाजूंनी ओढले जाऊन त्यात ऋण दाब निर्माण होतो व श्वास आत घेतला जातो. हे स्नायू व पडदा यांच्या संयुक्त कार्यामुळे श्वासोच्छ्वास करताना छाती व पोट वरखाली होते. भरपेट जेवल्यावर श्वास घ्यायला त्रास होतो, कारण जठराचे आकारमान वाढल्याने पडद्याच्या आकुंचन-प्रसरणावर मर्यादा येतात. या पडद्याच्या हालचालीमुळेच छाती व पोट वरखाली होते

कोल्ह्याची थाप

जिवंत सोडतील का?

का उगीच मला संकटात लोटतोस? संकटात सापडण्यापेक्षा मी येथेच सुरक्षित आहे.” त्यावर कोल्हा म्हणाला, “अरे तुला भितीचे कसलेही कारण नाही. प्राणी आणि पक्षी यांच्यामध्ये तसा करार झाला आहे. जो कोणी कराराविरुद्ध वागेल, त्याला कडक शिक्षा होईल, असाही ठराव झाला आहे. ही गोष्ट तर सर्वांना समजली. मग तुलाच कशी कळली नाही?” असे दोघांचे बोलणे चालू असता मध्येच कोंबडा वाकडी मान करुन दूरवर पाहू लागला असता कोल्हा म्हणाला,” मित्रा, वाकडी मान करुन दूरवर काय बघतो आहेस? त्यावर कोंबडा म्हणाला, ”अरे भाऊ, तिकडून चार-पाच शिकारी कुत्रे इकडेच येताहेत, असे मला दिसते आहे.” कोंबड्याचे हे बोलणे ऐकताच कोल्ह्याची पाचावर धारण बसली. मनात घाबरुन तो म्हणाला,” अरे मित्रा, असे आहे तर मला येथून गेले पाहिजे. बरं, नमस्कार. हा मी निघालोच बघ. तेव्हा कोंबडा त्याला थांबवीत म्हणाला, “अरे भाऊ, असे पळतोस कशाला? थोड्या वेळातच मी खाली उतरतो. तू मला कराराची जी गोष्ट सांगितलीस, ती जर खरी असेल, तर तुला भीती वाटण्याचे काही कारण नाही.” त्यावर कोल्हा म्हणाला,” नाही रे बाबा. असा करार झाला आहे हे जरी खरे असले, तरी तो कुत्र्यांना अजून समजला नसेल, तर ते मला ठार केल्याशिवाय सोडतील का?” असे म्हणत कोल्ह्याने तेथून पोबारा केला. तात्पर्य : शेरास सव्वाशेर भेटतो, हेच खरे.