‘स्लमडॉग मिलियनेअर‘ अभिनेत्री फ्रीडा पिंटो सध्या मातृत्वाचा अनुभव घेत आहे. तिचा मुलगा दोन वर्षांचा आहे. हॉलिवूड अभिनेत्री प्रसूतिनंतरच्या काळाबद्दल मोकळेपणाने बोलते. एका मुलाखतीत तिने सांगितले की, मुलगा झाल्यानंतर तीन महिने ती खूप घाबरली होती. तिला उदास वाटत होते. यातून बाहेर पडण्यासाठी आपण एका थेरपिस्टची मदत घेतली असे तिने एका मुलाखतीत सांगितले. बॉलिवूड अभिनेत्री समीरा रेड्डीसोबतही असेच घडले. तिने पहिले मूल झाल्यानंतर आलेल्या मानसिक अस्थिरतेबद्दल सांगितले. तिच्या संसारिक आयुष्यावर याचा मोठा परिणाम झाला. ‘जागतिक आरोग्य संघटने‘च्या मते 22 टक्के स्त्रिया प्रसूतिनंतर नैराश्याने त्रस्त असतात. आई होणे ही सर्वात चांगली भावना असली तरी बाळाला जन्म दिल्यानंतरच्या काळात चिंता आणि दुःख वाटणे ही एक वेगळी समस्या आहे. महिलांना अशा अनेक समस्यांना सामोरे जावे लागते. प्रसूतिपश्‍चात उदासीनता जाणवणे ही एक मानसिक समस्या आहे. यामुळे तुमचे विचार, भावना किंवा कृती यावर परिणाम होऊ शकतो. म्हणूनच ही एक गंभीर समस्या मानली जाते. गर्भधारणेपासून प्रसूतिपर्यंतचा आव्हानात्मक काळ हे पोस्ट डिप्रेशनचे कारण असू शकते.

गर्भधारणा झाल्यावर महिलांमध्ये मानसिक आणि भावनिकदृष्ट्या अनेक बदल होतात. प्रामुख्याने हॉर्मोनल बदलांमुळे ही समस्या उद्भवू शकते. गर्भधारणेदरम्यान इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन हॉर्मोन्स वाढू लागतात. इतकेच नाही, तर या दरम्यान थायरॉइड कमी होण्यास सुरुवात होते. यामुळे नीट झोप येत नाही. प्रेग्नन्सीदरम्यान वाढलेले वजन आणि नवजात बाळाची काळजी ही प्रसूतिपश्‍चात आलेल्या नैराश्याची प्रमुख कारणे असू शकतात. प्रत्येक स्त्रीमध्ये याची वेगवेगळी लक्षणे दिसून येतात. भूक न लागणे, दिवसभर उदास राहणे, सतत चिंता वाटणे आणि विनाकारण रडू येणे, झोपेची कमतरता, थकवा, अशक्तपणा जाणवणे यातील कोणतेही लक्षण आढळते. कोणत्याच कामात रस नसणे, सतत चिडचिड होणे, राग येणे हीसुद्धा लक्षणे अनेक महिलांमध्ये दिसून येतात. प्रसूतिनंतर आलेल्या नैराश्यावर काय उपचार करायचा हे लक्षणांवर अवलंबून असते. यासाठी डॉक्टर कधी औषधे तर कधी समुपदेशनाचा सल्ला देतात. नैराश्य टाळण्यासाठी महिलांनी प्रसूतीनंतर जीवनशैलीत बदल करावा, दिवसातून थोडा वेळ स्वतःसाठी काढावा, योगासने आणि व्यायाम करावा. तणावग्रस्त वातावरणातून ब्रेक घ्यावा, पोषक पदार्थांचे सेवन करावे तसेच जीवनातील बदल स्वीकारावा आणि काही समस्या जवळच्या व्यक्तींसोबत शेअर कराव्यात असा सल्ला दिला जातो. तसंच आपल्या आणि बाळाच्या आनंदासाठी आणि आरोग्यासाठी आपणच जबाबदार आहोत हे समजून घेणं महत्त्वाचं ठरतं.

फळे खाल्ल्याने शरीराला खूप फायदा होतो. शरीराला जीवनसत्त्वे, लोह आणि फायबरसारखी पोषक तत्त्वे मिळतात. एवढेच नाही, तर रोगप्रतिकारशक्ती देखील वाढते. त्याच वेळी ते चयापचय देखील मजबूत करते; मात्र फळांच्या सॅलेडमध्ये किंवा फळांसोबत मीठ खाण्याचीसवय असेल तर लगेच बंद करा. मीठ किंवा चाट मसाला घालून फळे खाणे चवीसाठी उत्तम असले तरी शरीरासाठी हानिकारक असते. मीठ टाकून खाल्ल्याने फळांमधील मूळ पोषक घटक नष्ट होतात. फळांवर मीठ टाकताच पाणी बाहेर पडू लागते. त्यामुळे फळांचे पोषण कमी होते. असे वारंवार केल्याने किडनीच्या आजारची शक्यता उद्भवते. फळांमध्ये मीठ मिसळल्याने त्वचेच्या ऍलर्जीची शिकार होऊ शकता. शरीराला सूज येऊ शकते. उच्च रक्तदाबाची समस्या असल्यास फळे आणि मीठ मिसळून खाण्याची चूक करू नये. अशाने रक्तदाब वाढू शकतो. हृदयरुग्णांनीही फळांसोबत मीठ खाऊ नये. महत्त्वाचे म्हणजे, एका वेळी एकच फळ खावे. फ्रूट चाट खायला आवडत असेल तर फक्त गोड किंवा आंबट फळांची कोशिंबीर करावी. आंबट आणि गोड फळे एकत्र खाऊ नयेत. फळे कापल्यानंतर तासाभराच्या आत खावीत.

आजघडीला भारतात मधुमेहाचे दहा कोटीहून अधिक रुग्ण आहेत. 2019 मध्ये ही संख्या सात कोटी होती. म्हणजेच, केवळ चार वर्षांमध्ये चार कोटी नागरिकांना मधुमेहाची लागण झाली आहे. टक्केवारीनुसार ही वाढ 44 टक्के आहे. अधिक धक्कादायक म्हणजे सुमारे साडेतेरा कोटी नागरिक प्री-डायबेटिक आहेत. म्हणजेच, त्यातील एक तृतीयांश नागरिकांना कधीही मधुमेह होऊ शकतो. ही आकडेवारी ‘इंडियन कौन्सिल ऑफ मेडिकल रिसर्च’ ने ब्रिटनच्या ‘लॅन्सेट’ या प्रतिष्ठित वैद्यकीय जर्नलमध्ये प्रकाशित केली आहे. गोवा, पुदुच्चेरी आणि केरळ या राज्यांमध्ये मधुमेहाचे प्रमाण सर्वाधिक आहे. उत्तर प्रदेशमध्ये एका मधुमेह रुग्णामागे चार ‘प्री-डायबेटिक’ केसेस आहेत, अशी माहितीही ‘लॅन्सेट’मध्ये देण्यात आली. लठ्ठपणा, संथ जीवनशैली आणि कौटुंबिक इतिहास ही मधुमेहाची तीन प्रमुख कारणे आहेत. ‘आयसीएमआर’च्या अहवालानुसार, भारतात मधुमेहाच्या रुग्णांची संख्या दहा कोटींहून अधिक आहे. 2019 मध्ये ही संख्या सात कोटी इतकी होती. काही विकसित राज्यांमध्ये ही संख्या स्थिर होत आहे; मात्र इतर अनेक राज्यांमध्ये मोठी वाढ दिसत आहे.

देशातील किमान 13.6 कोटी नागरिक प्री-डायबेटिक आहेत, असे अभ्यासात दिसून आले. गोव्यामध्ये 26.4 टक्के, पुदुच्चेरीमध्ये 26.3 टक्के आणि केरळमध्ये 25.5 टक्के इतका मधुमेहाचा प्रसार दिसून आला. येत्या काही वर्षांमध्ये उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश, बिहार आणि अरुणाचल प्रदेश यासारख्या राज्यांमधील रुग्णसंख्या वाढण्याची शक्यता असल्याचा इशारा या अहवालात देण्यात आला. गोवा, केरळ, तामिळनाडू आणि चंदीगडमध्ये मधुमेहाच्या रुग्णांपेक्षा प्री-डायबेटिक रुग्ण कमी असल्याचे ‘मद्रास डायबेटिक रिसर्च फाऊंडेशन’चे अध्यक्ष आणि अहवालाचे पहिले लेखक डॉ. रणजित मोहन अंजना यासंदर्भात बोलताना म्हणाले. पुद्दुचेरी आणि दिल्लीमध्ये हे प्रमाण बर्‍यापैकी समान आहे. यानुसार तेथील रुग्णांची संख्या स्थिर होत आहे, असे म्हणता येईल. परंतु शास्त्रज्ञांनी मधुमेहाचे मोजके रुग्ण असलेल्या राज्यांमध्ये प्री-डायबेटिक लोकांची संख्या जास्त असल्याचे नोंदवले आहे.

वाढत्या वयानुसार हाडे ठिसूळ व्हायला सुरूवात होते. हे नैसर्गिक असले तरी सध्या तरुणाईमध्ये हाडांची समस्या दिसून येत आहे. चुकीच्या जीवनशैलीमुळे आरोग्याच्या तक्रारी वाढत आहेत. काही वर्षांपूर्वी फक्त वयस्कर व्यक्तींम ध्येच हाडांशी संबंधित आजार आढळून येत होते; परंतु हल्ली तरुणांनाही याचा सामना करावा लागत आहे. अचानक बसून उठता हाडांचा कट-कट असा आवाज येतो. आपल्यातील बरेचजण याकडे दुर्लक्ष करतात. मात्र यामुळे गंभीर समस्येला सामोरे जावे लागू शकते. बेथनी इस्ट्न या महिलेच्या बाबतीत अशीच एक घटना घडली. टॉयलेट सीटवर बसल्यावर तिच्या गुडघ्याची हाडे मोडल्याची घटना समोर आली. ही महिला इंग्लंडची रहिवासी असून गुडघ्याच्या ट्युमरशी झुंजत आहे. पायर्‍या चढून खोलीत जाताना अचानक तिच्या उजव्या पायात त्रास सुरू झाला. यामुळे ती थोडा वेळ थांबली आणि टॉयलेट सीटवर बसली. बसताना तिला गुडघ्याची हाडे मोडल्याचा आवाज आला. तेव्हा तिला प्रचंड वेदना जाणवल्या. बेथनीला जवळच्या रूग्णालयात दाखल करण्यात आले त्यावेळी गुडघ्याचा ट्युमर असल्याचे समोर आले. तिच्या गुडघ्याची मऊशार गादी कमकुवत झाली आहे. डॉक्टरांना ट्युमरमुळे गुडघा आणि जांघेतील हाडं बदलावी लागली.

हा आजार झालेले 99 टक्के रुग्ण ऑपरेशननंतर पूर्णत: चालू-फिरू शकत नाहीत. यासाठी त्यांना नव्याने चालायला शिकावं लागेल. तसंच रुग्ण कधीही उंच टाचेचे सँडल घालू शकत नाहीत, असे बेथनीने सांगितले. आपल्याला ऑपरेशननंतर चालण्यात यश आल्याचेही तिने सांगितले. आता बेथनी या आजारासंबंधी जनजागृती करते. तीव्र वेदना जाणवत असतील, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका, असे आवाह- नही तिने केले आहे. अमेरिकेतील ‘जॉन हॉपकिन्स मेडिसीन’च्या म्हणण्यानुसार, हा मोठ्या पेशींच्या ट्युमरमधील दुर्मिळ आणि धोकादायक आजार आहे. या प्रकारचा ट्युमर दोन हाडांच्या सांध्यांमध्ये वाढतो. हा ट्युमर फक्त गुडघेच नाही, तर डोळे, हात आणि पाय येथील हाडांमध्येही वाढताना दिसतो.

अनेकांना दातदुखीचा त्रास होतो. कॅव्हिटीमुळे दातदुखीची समस्या निर्माण होते हे खरं असलं तरी यामागे इतर काही कारणंही असू शकतात.

दातांमध्ये टोचल्यासारखं दुखत असेल आणि काही खाल्ल्यावर किंवा चावल्यावर वेदनांमध्ये वाढ होत असेल तर हे जंतूसंसर्गाचं किंवा दात तुटल्याचं लक्षण असू शकतं. अशा वेळी तातडीने दंततज्ज्ञांना भेटायला हवं. दातांच्या वेदनेचं कारण शोधून काढण्यासाठी क्ष-किरण चाचणी केली जाते.

दातांच्या आरोग्याशी संबंधित नसणार्‍या काही कारणांमुळेही दातदुखी निर्माण होऊ शकते. सायनससारख्या त्रासामुळे दात दुखू शकतात.

संवेदनशीलता हे दातांच्या वेदनेचं एक कारण असू शकतं. गोड किंवा थंड पदार्थ खाल्ल्यावर दातांमध्ये झिणझिण्या आल्यासारखं वाटत असेल तर तुमचे दात संवेदनशील झाले आहेत असं समजावं.