विजेचा शॉक बसल्यास काय होते?

लहान मुले फार उद्याेगी असतात. त्यांच्या काहीतरी कारवाया चालू असतात. विजेच्या उपकरणांशी खेळणे तर मुलांना फारच आवडते. इकडचा बल्ब काढून दुसरीकडे लाव, असली काही कामे करायला मुले नेहमीच तयार असतात. कधी कधी मात्र या गाेष्टी अंगलट येतात. जुनाट वायरवर ओले कपडे वाळत घालणे, प्लगमध्ये खिळा घालणे, बल्ब हाेल्डरमध्ये बाेट घालणे इत्यादीमुळे विजेचा शाॅक बसताे. विजेचा शाॅक बसला नाही, असा माणूस सापडणे अवघडच आहे. पाणी तापवण्यासाठी बèयाच घरात वापरल्या जाणाèया इमर्शन राॅडचे बटण चालू असताना पाण्यात हात घातला तरी शाॅक बसताे. विजेचा शाॅक हा तसा आपल्याला बारीकसा वा दाेन मिनिटे झिणमिण्या आणणारा अपघात वाटला, तरी प्रत्यक्षात मात्र ताे जीवघेणा असा गंभीर अपघात ठरू शकताे. आकाशात चमकणारी वीज काेणाच्या अंगावर पडली, तर ती व्यक्ती वाचत नाही. तिचा जळून अगदी काेळसा हाेऊन जाताे. घरगुती विजेमुळे मात्र कमी-अधिक शक्तीचे धक्के बसू शकतात. डीसी वीज ही एसीपेक्षा जास्त घातक असते. महाराष्ट्रात जवळपास सगळीकडची वीज एसी आहे. आकाशातून पडणारी वीज मात्र डीसीप्रमाणे कार्य करते. विद्युत धक्क्याचे व शाॅकचे दाेन प्रकारे परिणाम हाेतात. एक म्हणजे भाजणे व दुसरे म्हणजे मज्जासंस्था, स्नायू व हृदय यांच्यावर विद्युतप्रवाहाचा परिणाम हाेणे. विद्युतधक्क्यामुळे हृदयाची गती अनियमित हाेण्याची किंवा हृदय बंद पडण्याची शक्यता असते. शाॅकमुळे स्नायू अचानक आकुंचन पावतात व त्यामुळे दूर ेकले जाणे, खाली पडणे अशा माेठ्या हालचाली हाेऊ शकतात. विजेचा शाॅक खूप माेठा असेल, तर बेशुद्धी येते किंवा मृत्यूही ओढवताे. वीज आणि विकास यांची सांगड आहे, हे आपण औद्याेगिक क्रांतीपासून अनुभवताेय. पण वीज आणि विनाश यांच्या परस्परसंबंधाची जाणीव आपल्याला अपघातातून अधूनमधून हाेत असते. वीज हे दुधारी शस्त्र आहे. त्यामुळे त्याचा वापर करताना नीट काळजी घेणे अगत्याचे आहे, अन्यथा जीवावर बेतू शकते.

कुत्र्याला मिळाला धडा

एका गावात एक कुत्रा राहत होता. त्याचे नाव होते मोती. गावभर हिंडे, खाऊन-पिऊन आनंदात राही. अशा प्रकारे त्याची चंगळ होती. पण हे सुख त्याला फार काळ नाही लाभले. दिवस पालटले. त्या गावात मोठा दुष्काळ पडला. खाण्यास काहीच मिळेना. गुरे-माणसे पटापट मरू लागली. यातच अनेक कुत्रीही मरून पडली. मोतीने ही परिस्थिती पाहिली. जीव वाचवण्यासाठी काही तरी केले पाहिजे, असे मनात येताच त्याने ते गाव सोडले. तो दुसर्‍या एका गावात गेला. स्वागत तर चांगले झाले. लोकांनी त्याला भाकरीचे तुकडे दिले. त्या गावात लोक होते, तशाच गायी होत्या, म्हशी होत्या, गाढवे होती. कोणी त्याला हुंगून प्रेम व्यक्त केले; तर कोणी नुसतेच पाहिले. हे बघून त्याला आनंद झाला. याच गावात राहावे, असे त्याने ठरविले. परंतु हाय रे दैवा! तिथे दुसरेच संकट सामोरे आले. तेथील कुत्र्यांना याचा वास येताच पाच-पन्नास कुत्र्यांचा कळपच त्याच्या अंगावर धावून आला. त्याला घेरले. चारी दिशांनी हल्ला करून सापडेल तिथे चावा घेत सुटले. शेपूट घालून तो इकडे-तिकडे धावू लागला. कसाबसा जीव बचावून मरणाच्या दारातून परत आपल्या मूळच्या गावी आला. त्याला पाहून त्याचे मित्र प्रेमाने त्याची चौकशी करू लागले. तेव्हा मध्येच कोणी तरी म्हणाले, “ते दुसरे गाव कसे आहे रे?” “मित्रांनो, गाव तसे बरे आहे. खायला प्यायला भरपूर मिळते. लोक प्रेम दाखवतात. पण एक गोष्ट मात्र चांगली नाही.” “ती कोणती गोष्ट?” “मित्रांनो, तिथेही आपले जातभाई मोठ्या प्रमाणात आहेत.” “अरे, मग तर यात आनंदच आहे.” “बाबा रे, हीच तर अडचण आहे. सार्‍या जगाशी एकवेळ पटेल; पण आपल्या जातभाईंशी पटत नाही. भावाचे भावाशी जमत नाही आणि म्हणूनच भाऊबंदकी वाढते. इतरांची तर्‍हाच वेगळी. त्यांचे प्रश्न वेगळे. अडचणी, सुख-दुःखे वेगळी. त्यांना आपल्या सुख-दुःखांबद्दल सोयरसुतक नसते. पण भाऊबंदाचे तसे नसते. “भाऊबंदांना वाटते, हा कशाला आला इथे? आता आपल्यात वाटेकरी होणार. तेवढेच आपले कमी होणार. दुसरीकडे जाईल किंवा मरेल, तर बरे. म्हणून इतरांवर विश्वास ठेवलेला बरा; पण भाऊबंदांवर कधीही विश्वास टाकू नये. तेच आपले एक नंबरचे शत्रू असतात.” “बरं, मग आता इथेच राहतोस काय?” “होय बाबा. खायला कमी मिळाले, तरी चालेल; पण जिवाची भीती तर नाही. तिथे जिवाला सुरक्षितता नाही आणि म्हणूनच मी पुन्हा आपल्या गावी आलो.” सर्वच कुत्र्यांना त्याचे म्हणणे पटले. हा त्यांच्यापैकीच असल्याने त्यांनी त्याला आनंदाने तेथे ठेवून घेतले. तात्पर्य – हितसंबंध गुंतलेले असल्यामुळे जातभाई प्रसंगी गळा कापायलाही मागे-पुढे पाहत नाहीत.

शिंका का येतात?

हिवाळ्यात किंवा गार वार्‍यात फिरून आल्यावर तुम्हाला फटाफट शिंका आल्या असतील. काहीतरी बोलायला तोंड उघडावे आणि तेवढ्यात शिंक येऊन बोलता येऊ नये, असेही कधी झाले असेल. सर्दी-पडसे झाल्यावर शिंका येतात. विशेषतः वावड्यामुळे सर्दी आली असेल, तर शिंका जास्तच येतात. धुळीत गेल्यास, विशिष्ट फूल हुंगल्यास किंवा अत्तराचा, उदबत्तीचा वास आल्यास वावडे असलेल्या लोकांना शिंका येतात आणि सर्दी होते. काय म्हणता तुम्हाला शिंका येत नाहीत? मग एक काम करा. आजोबांच्या कोटाच्या खिशातली तपकिरीची डबी घ्या आणि एक चिमूटभर नाकात सोडा! काय आता आल्या का शिंका? शिंका येणे शुभ की अशुभ? काहीजण म्हणतात- एक शिंक येणे वाईट, पण दोन शिंका येणे चांगले. अर्थात ह्या सर्व अंधश्रद्धा बरं का! पण शिंका का येतात, ते पाहू. खोकला आणि शिंका यांत बरेच साधर्म्य आहे. आपल्या श्वासनलिकेत काही त्रासदायक पदार्थ आला, तर खोकला येतो. आपण खोकतो म्हणजे काय करतो? सर्वात आधी आपण दीर्घ श्वास घेतो. त्यानंतर एपिग्लॉटीस नावाचा पडदा श्वासनलिकेवर दाबला जातो. त्यानंतर आपण जोराने श्वास सोडतो. साहजिकच खोकताना हवा दाबाखाली बाहेर पडते व श्वासनलिकेतील घाण, जिवाणू बेडयाच्या रूपाने बाहेर टाकले जातात. आता शिंकेविषयी नाकातील हवा जाण्याच्या मार्गात जर काही अपायकारक, त्रासदायक असे पदार्थ आले तर शरीर खोकल्याप्रमाणेच प्रतिसाद देते. नाकातील ही संवेदना निघणार्‍या पाचव्या नसेमार्फत मेंदूच्या मेड्यूला या भागात जाते. येथील पेशींमध्ये संवेदनेचे विश्लेषण होऊन शिंक येण्याची क्रिया होण्याचा आदेश दिला जातो. यात सुरुवातीचे दीर्घ श्वास, नंतर एपिग्लॉटीसचे श्वासनलिकेवर येणे व नंतर जोरात उच्छ्वास हे खोकल्याप्रमाणेच असते. मात्र जोरात श्वास सोडताना पडजीभ खाली पडते व त्यामुळे हवा तोंडातून बाहेर न पडता नाकातून बाहेर पडते. नाकातील अपायकारक पदार्थ यामुळे बाहेर पडतो. वावड्यामुळे वा जंतूसंसर्गामुळे नाकातील आवरण हुळहुळे होते व त्यामुळे वारंवार शिंका येतात. एव्हीलसारखी गोळी देऊन वावड्यामुळे येणार्‍या शिंका कमी करता येतात. तसेच ज्या पदार्थांचे आपल्याला वावडे आहे, त्यापासून दूर राहून स्वतःचे संरक्षण करणे जास्त योग्य होय.