कर्करोग म्हणजे काय?

‘कर्करोग’ हा शब्द ऐकताच रुग्णाची पाचावर धारण बसते. इतकी भयंकर स्थिती असण्याचे कारण काय? कर्करोग झालेला माणूस जास्त दिवस जिवंत राहत नाही हेच या भीतीचे कारण असते. या कर्करोगाला इतके घाबरायची खरंच गरज आहे का, ते आता पाहू. सामान्यपणे कर्करोग हा वयस्कर व्यक्तींचा रोग आहे. आपल्या देशात दर हजार लोकसंख्येत एक व्यक्ती कर्करोगग्रस्त आहे. म्हणजेच प्रत्येक खेडेगावात एकतरी रुग्ण सापडेलच. पुरुषामध्ये जीभ, तोंड, घसा, स्वरयंत्र, अन्ननलिका व जठर, प्रोस्टेट ग्रंथी, गुदाशय व मोठे आतडे, श्वसनसंस्था व फुफ्फुसे तसेच यकृत या भागाचे कर्करोग प्रामुख्याने होतात. स्त्रियांमध्ये गर्भाशयाचे तोंड, स्तन, अन्ननलिका व जठर, स्त्रीबीजांड, तोंडाचा अंतर्भाग, जीभ, गुदाशय, तसेच फुफ्फुसे व श्वसनसंस्था यांचे कर्करोग होतात. भारतातील कर्करोगाच्या एकूण रुग्णांपैकी ५०% रुग्ण तोंडाचा अंतर्भाग, घसा व गर्भाशयाचे तोंड या भागांशी संबंधित असतात. शरीरातील पेशींची संख्या नेहमी वाढत असते, पण त्यावर नियंत्रण असते. त्यामुळे त्या वाढीचे दुष्परिणाम होत नाहीत. तसेच जठरात फुफ्फुसाच्या पेशी वाढत नाहीत, तर यकृतात हाडांच्या पेशी वाढत नाहीत. कर्करोगात पेशींची अनियंत्रित अशी वाढ होते व लिंफ वाहिनीतून वा रक्तवाहिनीतून या पेशी इतर इंद्रियापर्यंत पोहोचून तेथे रुजतात व वाढायला लागतात. वाढ खूप झाल्यास इंद्रियाभोवतीच्या रक्तवाहिन्या, दुसरे अवयव यांच्यावरही त्या आक्रमण करतात व त्यांना हानी पोहोचते. कर्करोग होण्याची अनेक कारणे आहेत. काही रासायनिक पदार्थाशी संबंध येणे, किरणोत्सर्गी पदार्थांशी संबंध येणे, एखाद्या जागी सतत घर्षण होणे, काही विषाणूंचा संसर्ग होणे, आनुवंशिकता व व्यसने ही कर्करोगाची प्रमुख कारणे होत. कर्करोग झाला आहे, हे ओळखण्यासाठी काही लक्षणे उपयुक्त ठरतात. यात वजन अचानक खूप कमी होणे, भूक न लागणे, शरीरात कोठेही अचानक गाठ येणे वा न बरा होणार व्रण तयार होणे, उतारवयात मासिक पाळी थांबल्यानंतर सवयीत बदल होणे तसेच लघवी, शौचमार्ग व नाक, तोंड, कान यांतून अचानक रक्तस्राव होणे इत्यादींचा समावेश होतो. कर्करोगाचे निदान लवकर झाल्यास रुग्ण वाचू शकतो. मुख्य म्हणजे त्याचे आयुष्य वाढते. कर्करोग असेल म्हणून घाबरून काही लोक डॉटरांना दाखवतच नाहीत. हे बरोबर नाही. काही कर्करोग शस्त्रक्रियेने, तर काही किरणोपचाराने व औषधांनी बरे होतात. निदान व्यक्तीचा मृत्यू टाळता येतो व त्याचे आयुष्य वाढवता येते. फक्त निदान लवकर व्हायला हवे.

काही जण रंगाने गोरे, तर काही जण काळे का असतात?

माणसाच्या रंगावर काही अवलंबून नसते. हे खरे असले, तरी काळ्या रंगाच्या लोकांना गोर्‍या व्यक्ती सुंदर वाटत असतात; तर गोर्‍या व्यक्तींना काळे लोक तरतरीत, स्मार्ट वाटत असतात. एकूण काय स्वतःजवळ जे आहे, त्यापेक्षा दुसर्‍याकडचे जास्त आवडणे हा माणसाचा स्वभाव आहे. पण काहीजण गोरे का असतात आणि काही जण काळे का असतात, हा प्रश्न तुम्हाला नक्कीच पडला असेल. विशेषतः एकाच आईच्या पोटी जन्म घेणार्‍या दोन मुलांचे रंगही वेगळे असतात, हे तुम्ही पाहिलेच असेल. असे का? ते आता समजून घेऊ. त्वचेची रचना दोन थरांमध्ये असते. यातला वरचा किंवा बाहेरचा थर (बाह्यत्वचा) पेशींच्या पाच थरांनी बनलेला असतो. यापैकी सर्वात खालच्या पेशीथरातून पेशी सतत निर्माण होत असतात व त्या हळूहळू वर सरकतात. या बाह्यत्वचेमध्ये रक्तपुरवठा किंवा मज्जातंतू नसतात. पोषण आणि संवेदना या दोन्हींसाठी त्याला खालच्या थरावर अवलंबून राहावे लागते. बाह्यत्वचेच्या पेशीथरांमध्ये मेलॅनीन नावाचे रंगद्रव्य असते. मेलॅनोसाईट नावाच्या पेशीपासून संप्रेरकाच्या नियंत्रणाखाली या द्रव्याची निर्मिती होत असते. मेलॅनिनचे प्रमाण हे आनुवंशिकता, वातावरण, स्त्री-पुरुष भेद, वय इ. विविध गोष्टींवर अवलंबून असते. आणि या रंगद्रव्याच्या प्रमाणावरूनच त्वचेचा काळे-गोरेपणा ठरतो. त्यामुळे निग्रोंची मुले सामान्यतः काळ्या रंगाची असतात. उन्हात काम करणारे लोक काळवंडतात, तर शरीराच्या ज्या भागाला ऊन लागत नाही तो भाग इतर भागांपेक्षा उजळ दिसतो. लहान मुले वयस्करांपेक्षा जास्त गोरी दिसतात. “आमचा राहुल लहानपणी फारच गोरापान होता हो, आताच काळवंडलाय…” असं तुमची आई म्हणते ते खरेच असते! अर्थात त्वचेचा रंग मुख्यत्वे मेलॅनीनमुळे ठरत असला, तरीही इतर दोन रंगद्रव्येही यासाठी महत्त्वाची असतात. एक म्हणजे त्वचेखालच्या चरबीतले पिवळे द्रव्य- कॅरोटीन आणि दुसरे म्हणजे त्वचेच्या रक्तप्रवाहातील हिमोग्लोबीन हे रक्तद्रव्य. यावरून तुमच्या लक्षात आले असेल की, आपला रंग मेलॅनीन, कॅरोटीन व हिमोग्लोबीन या तीन द्रव्यांवरून ठरतो.

प्लेग कशामुळे होतो?
काही वर्षांपूर्वी प्लेगने भारतात हाहाःकार
उडवून दिला होता. सूरत, बीड, दिल्ली अशा शहरात
प्लेगचे खूप रोगी सापडले. काही मृत्युमुखीही पडले.
प्लेग हा काही शतकापूर्वी अत्यंत भयंकर असा
रोग मानला जायचा. सहाव्या शतकात जगात या
रोगाने १० कोटी बळी घेतले, तर १२४६ ते १६४५
पर्यंत २.५ कोटी बळी घेतले. १८९८ ते १९०८
या काळात भारतात प्लेगने दरवर्षी ५ लाखांच्यावर
लोक मृत्युमुखी पडत होते. नंतर हे प्रमाण खूप कमी
झाले. १९६६ नंतर तर १९९४ पर्यंत प्लेगचा एकही
रुग्ण भारतात आढळला नाही. सप्टेंबर १९९४
पासून मात्र ५००० हून जास्त रुग्ण सापडले.
यर्सिनीला पेस्टीज नावाच्या जिवाणूमुळे प्लेग
हा रोग होतो. प्लेग हा सामान्यपणे जंगली
उंदीर व तत्सम प्राण्यांपासून होणारा रोग आहे.
असे उंदीर भूकंप, पूर, युद्ध अशा आपत्तींच्या
काळात समाजजीवनाची घडी बिघडल्याने, वस्त्या
ओस पडल्याने गावांमध्ये येतात. त्यामुळे त्यांचा
व घरातील उंदरांचा संपर्क येतो व तेथील
घरात राहणार्‍या उंदरांमध्ये हा रोग पसरतो. या
रोगाचा प्रसार उंदरांमध्ये व उंदरांपासून माणसांमध्ये
पिसवांमुळे होतो. घाण असलेल्या जागी उंदराचे
वास्तव्य असते. त्यांच्या शरीरावर पिसवा असतात.
या पिसवा प्लेग रोग असलेल्या उंदराला चावून,
नंतर निरोगी माणसाला चावतात. त्यामुळे निरोगी
माणसाला प्लेग होतो. प्लेग होण्याचे मुख्य कारण हे
अस्वच्छता वा कमी दर्जाचे राहणीमान यात सापडते.
प्लेगचे गाठींचा प्लेग (ब्युबोनिक), फुफ्फुसाचा प्लेग
(न्यामोनिक) व रक्तातील प्लेग (सेप्टीसेमीक) असे
तीन प्रकार आहेत. पूर्वी प्लेगवर परिणामकारक
औषधे उपलब्ध नव्हती. त्यामुळे खूप लोक बळी
पडत. आज मात्र सेप्ट्रान, टेट्रासायलीन अशी
अनेक प्रभावी औषधे उपलब्ध आहेत. प्रतिबंधक
लसही उपलब्ध आहे. त्यामुळे प्लेगला घाबरण्याचे
मुळीच कारण नाही. आजच्या काळात तो एक
सहजगत्या बरा होणारा रोग आहे. फक्त त्याचे निदान
लवकर व्हायला हवे. आपले घर-परिसर स्वच्छ
राखला, उंदरांचा नायनाट केला; तर प्लेगची भीती
बाळगण्याचे काहीच कारण उरणार नाही.