माणूस जास्तीत जास्त किती जगू शकतो?

जीवेत् शरदः शतम् असा आशीर्वाद किंवा शुभेच्छा कोणालाही दिल्या जातात. माणसाचं आयुष्य शंभर वर्षांच आहे, अशी जी एक सर्व साधारण समजूत आहे त्याचीच ही परिणती आहे. पण माणूस जास्तीत जास्त शंभर वर्षे जगू शकतो, या समजुतीला कोणता आधार आहे. कारण आजही शंभरी गाठलेल्या व्यतिची संख्या पूर्वीपेक्षा जास्त असली तरी एकूण लोकसंख्येच्या मानानं नगण्यच आहे. म्हणून तर शंभरी ओलांडलेल्या व्यतीकडे नवलाईनंच पाहिलं जातं. तेव्हा खरा प्रश्न हा आहे, की माणसाचं सरासरी आयुर्मान किती आहे. त्याला काही नैसर्गिक मर्यादा आहेत की नाही इतिहास पाहिला तर याचं उत्तर देणं सोपं होत नाही. कारण माणसांच सरासरी आयुर्मान वेगवेगळया कालखंडात वेगवेगळया भौगोलिक स्थानी वेगवेगळं राहिलं आहे. अश्मयुगात ते जेमतेम २५ ते ३० वर्षांच होतं. ब्रॉन्झयुगात तर ते अठरापर्यंत घरसलं होतं. पण त्याच युगात स्वीडनसारख्या ठिकाणी ते त्याहुन दुप्पट ते तिप्पट होतं. सिकंदराचे वयाच्या बत्तिसाव्या वर्षी निधन पावल्याचं इतिहास सांगतो. आणि आपण त्याला अल्पवयातच मृत्यू आल्याचं निदान करतो. पण ग्रीक संस्कृतीत काय किंवा रोमन संस्कृतित काय, सरासरी आयुर्मानच तिशीपेक्षा जास्त नव्हतं. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीलाही पंचवीस ते तीस हीच सीमा त्यानं गाठली होती. आज जगातलं सरासरी आयुर्मान ७० वर्षांचं आहे. आपल्या देशातही परिस्थिती वेगळी नाही. स्वातंत्र मिळालं तेव्हा म्हणजेच उण्यापुर्‍या साठ वर्षांपूर्वी देशातलं सरासरी आयुर्मान ३५ वर्षांच होतं. आज ते ६७ झालं आहे. याचं कारणही स्पष्ट आहे. मृत्युदरात झालेली लक्षणीय घट. ती तशी झाली कारण सार्वजनिक आरोग्यसुविधांमध्ये फार मोठा फरक पडला आहे. ज्या सांसर्गिक रोगाला माणूस बळी पडत असे त्यापैकी बहुतेक रोगांना आळा घालण्यात आपण यशस्वी झालो आहोत. त्या रोगांचा उपसर्ग होण्यास अटकाव करणार्‍या प्रभावी लसी उपलब्ध झाल्या आहेत, तसंच लागण झाल्यानंतरही त्यावर मात करणारी शतिशाली औषधंही सहजगल्या मिळत आहेत. आहारात आणि त्यामुळे पोषणातही वेगानं प्रगती झाली आहे. वाढत्या वयात मिळणार्‍या सकस आणि पर्याप्त अन्नापयी माणूस सुदृढ बनत चालला आहे. उतारवयातही त्याचं स्वास्थ टिकून राहत आहे. ही जी वाढ झालेली आहे, ती नैसर्गिक मर्यादा गाठण्यात ज्या काही अडचणी येत होत्या त्याच निराकरण झाल्यामुळे आलेली आहे. माणसाच्या जनुकीय साठ्यामध्येच त्याच्या एकंदर आयुमर्यादेच इंगित दडलेलं आहे. २००९ सालचं नोबेल पारितोषिक मिळवणार्‍या वैज्ञानिकांनी केलेलं संशोधन या विषयाशीच निगडीत आहे. त्यानुसार आपल्या अद्ययावत शारीरीक, शरीरक्रियाविषयक तसंच वर्तणुकीबाबतचेही गुणधर्म निर्धारित करणारी जनुकं ज्या गुणसूत्रांमध्ये लपलेली असतात, त्या गुणसुत्रांच्या एका टोकाला असलेल्या टोपीमध्ये, टेलोमिअरमध्ये, आयुर्मर्यादा निश्चित करणार्‍या जनुकांचा साठा असतो. ती जनुकं कार्यान्वित करणारं एक विकरही, टेलोमरेझ शोधून काढलं गेलेलं आहे. तेच आयुर्मर्यादेची निश्चिती करत असतं. त्याचं कार्य नेमकं कसं चालतं याचं गूढ उकललं, की मग, माणूस जास्तीत जास्त किती जगू शकतो या प्रश्नाचं नेटक उत्तर देणं शय होईल.

पृथ्वीचा परीघ किती आहे?

या प्रश्नाचं उत्तर देण्याआधी आपल्याला आपली पृथ्वी एखाद्या चेंडूसारखी गोल, गरगरीत, वाटोळी आहे हे गृहीत धरायला हवं. वास्तवात ती तशी नाही. दोन्ही ध्रुवांच्या इथं ती जराशी दबल्यासारखी आहे. उलट विषुववृत्ताच्या ठिकाणी ती जराशी फुगल्यासारखी आहे. स्वतःभोवती सतत ती गरगर फिरत असते, त्यामुळे तिच्या आकारात हा फरक झालेला आहे. तरीही तिचा परीघ किती आहे हे समजून घेण्यासाठी आपण, ती गोल गरगरीत आहे, असं समजल्यास फारसा फरक पडणार नाही. आता परीघ म्हणजे कोणत्याही एका ठिकाणाहून आपण पृथ्वीच्या पृष्ठभागाला धरून सरळ प्रवास करत निघालो तर परत त्याच ठिकाणावर पोहोचेपर्यंत आपण किती मजल मारली असेल, याचं गणित आहे. तेव्हा अशा प्रवासासाठी असलेल्या साधनांवरूनच आपण या प्रश्नाचं उत्तर देण्याचा प्रयत्न करू शकतो. पूर्वीच्या काळी समुद्रावर प्रवास करणार्‍या नावाड्यांना आपण कुठं आहोत, कुठं चाललो आहोत हे समजण्यासाठी फारशी साधनं नव्हती. त्यामुळे आकाशातल्या ग्रहगोलांनाच विचारत त्यांची वाटचाल होत असे. उत्तर गोलार्धात धु्रव तारा उत्तर दिशा दाखवत असे.

त्याच्यानुसार मग इतर दिशा ओळखल्या जात. तसंच आपण किती मजल मारली आहे, हे समजण्यासाठीही अशाच गणिताची मदत घेतली जात असे. त्यातूनच नॉटिकल माईल म्हणजेच ‘नौकानयनातला मैल’ ही संकल्पना पुढं आली. याचंच संक्षिप्तीकरण होऊन ‘नॉट’ हे एकक रूढ झालं आहे. त्यामुळे जहाजांचा वेग हा दर ताशी अमुक इतके नॉट असा मोजला जातो. जमिनीवरून प्रवास करत असतानाही आपण मैल हे अंतर मोजण्याचं एक एकक पाळतो; पण नॉटिकल माईल आणि आपल्या नेहमीच्या ओळखीचा मैल यांच्यात फरक आहे, कारण त्या एककांची व्याख्याच वेगळी आहे. पृथ्वी गोलाकार असल्यामुळे त्या गोलाचे ३६० अंश संभवतात. या वर्तुळापैकी एक मिनिटाची आर्क म्हणजे एक नॉटिकल माईल अशी त्याची व्याख्या केली गेली आहे. म्हणजेच या वर्तुळाच्या एक अंशाच्या एक- साठांश इतया भागाचा प्रवास केल्यास एक नॉटिकल माईल अंतर कापलं जातं. तेव्हा संपूर्ण ३६० अंशांचा प्रवास करायचा झाल्यास ६० ु ३६० म्हणजेच २१६०० नॉटिकल माईल इतकं अंतर होतं; पण एक नॉटिकल मैल हा आपल्या जमिनीवरच्या मैलापेक्षा मोठा असल्यामुळे हेच अंतर २४८५७ मैल किंवा ४०००३ किलोमीटर इतकं भरतं.

हवेचं वजन किती आहे?

काय रे, काय चेष्टा करुन राहिलायत हवेचं आणि वजन अहो, ती हवा तर आपल्याला दिसतही नाही. इतकी हलकी असते, तिचं काय वजन असणार आहे पण कितीही हलकी असली तरी तिलाही वजन असतंच. त्याशिवाय का त्याच हवेचा दाब आपल्याला जाणवत राहतो. एखाद्या पत्र्याच्या डब्यातून सगळी हवा काढून घेऊन तो निर्वात केला तर बाहेरच्या हवेचा दाब त्या डब्याची अवस्था पालापाचोळयासारखी करतो. त्याला वेडावाकडा दाबून टाकतो याचा अनुभव आपण घेतोच की मग त्या हवेला वजन नाही अस कस म्हणता येईल. तरीही हा प्रश्न व्यवस्थित विचारला गेलेला नाही. हवेच वजन म्हणजे किती हवेच वजन असा प्रतिप्रश्न खरं तर आपण करायला हवा. सगळया हवेच वजन सांगण तसं कठीणच आहे. तेव्हा आपण, एक लिटर हवेच वजन किती असा प्रश्न सुधारित स्वरुपात विचारायला हवा. खर तर तेही सांगण तसं सोपं नाही. कारण हवेचे घटक निरनिराळया ठिकाणी निरनिराळे असू शकतात. काही ठिकाणची हवा दमट असते. तिथ हवेत बाष्पाचं किंवा पाण्याच्या वाफेचं प्रमाण जास्त असतं. काही ठिकाणी प्रदूषण झाल्यामुळे कार्बन डाय ऑसाईड वायूचं प्रमाण जास्त असते.

त्यामुळे मग निरनिराळया ठिकाणी एक लिटर हवेच वजनही निरनिराळं असतं. तरीही आपण समुद्रसपाटीवरच्या सर्वसाधारण आणि प्रदूषणविरहित हवेचा विचार करुया. या हवेत २१ टके ऑसिजन, ७८ टके नायट्रोजन, ०.०३ टके कार्बन डाय ऑसाईड हे वायू मुख्यत्वे असतात. त्याशिवाय पाण्याची वाफ, हायड्रोजन, हेलियम, अर्गान, सल्फर डाय ऑसाईड, निऑन वगैरे वायूही असतात. पण त्याचं प्रमाण अत्यल्प असल्यामुळे त्यांचा हवेच्या वजनात फारसा सहभाग नसतो. त्यामुळे आपण त्यांच्याकडे दुर्लक्ष केलं तरी फरक पडणार नाही. वायूंचा एक गुणधर्म असा आहे, की २२.४ लिटर वायूमध्ये ६ १०२३ इतके रेणू असतात. या संख्येला अ‍ॅव्होगॅड्रो संख्या असं म्हटलं जातं. अणि इतया रेणूंचं वजन त्या पदार्थाच्या अणुभाराइतक ग्रॅम असतं. म्हणजे तितया ऑसिजनच्या रेणुंचं वजन ३२ ग्रॅम भरेल, नायट्रोजनचं वजन २८ ग्रॅम भरेल. हवेत असलेलं या वायूंचं प्रमाण ध्यात घेतलं तर गणित करुन आपण २२.४ लिटर हवेचं वजन २८.८९ ग्रॅम भरतं. तेव्हा १ लिटर हवेचं वजन १.२९ इतकं भरेल. अर्थात, जसजसं आपण उंचावर जातो तसतशी हवा विरळ होते. त्यामुळे तिथं एका लिटर हवेमध्ये असलेल्या वायूंच्या रेणूंची संख्याही कमी होते. साहजिक तिथं एक लिटर हवेचं वजन कमीच भरेल.