हवाबंद डब्यातील अन्न खाल्ल्याने विषबाधा होते का?

घरगुती पद्धतीने साठवलेल्या भाज्या, खारवलेले मासे, घरी बनवलेले चीज अशा आम्लाचे प्रमाण कमी असलेल्या पदार्थांमुळे बोटूलिझम नावाची अन्नविषबाधा होते. अन्नविषबाधेचा हा एक भयंकर पण सुदैवाने क्वचित आढळणारा प्रकार आहे. लॉस्ट्रीडीयम बोटूलिनम नावाच्या जिवाणूपासून निर्माण होणार्‍या विषद्रव्यामुळे ही विषबाधा होते. हे विष अतिशय विषारी असते. इतके विषारी की १०० ग्रॅम विषामुळे जगातील सर्व लोक मृत्युमुखी पडतील. लॉस्ट्रीडीयम बोटूलिनम हा जिवाणू माती, धूळ आणि प्राण्यांच्या आतड्यांमध्ये सापडतो. या जीवाणूच्या कोषावस्था अन्नावाटे माणसाच्या शरीरात जातात. असे अन्न खाल्ल्यानंतर १२ ते ३६ तासांत विषबाधेची लक्षणे दिसून येतात. ऑसिजन नसलेल्या अवस्थेत विषाची निर्मिती होते. हे तयार असलेले विष आपण सेवन करतो व त्यामुळे विषबाधा होते. हे विष मज्जासंस्थेवर विपरित परिणाम करते.

या विषबाधेत-गिळायला त्रास होणे, एका ऐवजी दोन वस्तू दिसणे, पापण्या उघडता न येणे, सांधे दुखणे, दृष्टीवर परिणाम होणे, हातपाय गळून जाणे व लुळे पडणे; अशी लक्षणे दिसतात. श्वसन थांबल्याने व हृदयाचे कार्य थांबल्याने मृत्यू येतो. या विषबाधेच्या उपचारामध्ये बोटूलिनम साठीच्या प्रतिविषाचा प्रामुख्याने उपयोग करतात. मेंदूतील पेशींवर विषाचा परिणाम झालेला नसेल तरच हे प्रतिविष उपयुक्त ठरते. बोटूलिनम टॉसाईडने लसीकरण केल्यास या रोगाचा प्रतिबंध करता येतो. चांगली चिकित्सा सेवा व शुश्रूषा मिळाल्यास रोगी वाचू शकतो. या विषाचा विषारीपणा उष्णतेमुळे नाहीसा होतो. त्यामुळे अन्न १००० सेंटीग्रेड तापमानाला काही मिनिटे तापवले, तर विषबाधेचा धोका राहणार नाही. सर्वात चांगले म्हणजे रोज ताजे अन्न खावे.

वनस्पती तूप कसे तयार करतात?

तूप व तेल हे दोन्ही मेदपदार्थांचेच प्रकार आहेत. दोहोंतील महत्त्वाचा फरक म्हणजे सर्वसामान्य तापमानाला तूप घन अवस्थेत, तर तेल द्रव अवस्थेत असते. रासायनिकदृष्ट्याही दोन्ही कार्बन, हायड्रोजन व ऑसिजनपासून बनलेले असतात. दोन्हींमध्ये मेदाम्ले असतात. सुयोग्य तापमान व दाबाच्या अवस्थेत आणि रासायनिक क्रियेला पूरक अशा घटकांच्या उपस्थितीत पाण्याचा रेणू व वनस्पतीज तेल यांचा संयोग (हायड्रोजीनेशन) होऊन वनस्पती तूप तयार होते. हायड्रोजीनेशन या प्रक्रियेत तेलात असणार्‍या असंपृक्त मेदाम्लांचे रूपांतर संपृक्त मेदाम्लात होते व अरॅचिडोनीक, लिनोलेइक व लिनोलेनीक या मेदाम्लांचे प्रमाण खूप कमी होते. तुपाचा मुख्य फायदा म्हणजे ते घट्ट असते व कोणत्याही हवामानात चांगले टिकते. आरोग्याच्या दृष्टीने तुपापेक्षा तेल खाणे चांगले.

संपृक्त मेदाम्ले जास्त असलेले मेदपदार्थ नेहमी सेवन केल्यास रक्तवाहिन्यांची लवचिकता कमी होते व त्या रोगग्रस्त होतात. हृदयविकारही होतो. याउलट असंपृक्त मेदाम्ले अधिक असलेले मेदपदार्थ म्हणजेच तेल सेवन केल्यास हृदयविकार टाळता येऊ शकतात. वनस्पती तूप अतिप्रमाणात खाणे अशा प्रकारे आरोग्यास अपायकारक ठरते. आजकाल वनस्पती तुपाचे पोषणमूल्य वाढवण्यासाठी १०० ग्रॅम वनस्पती तुपामध्ये २५०० आंतरराष्ट्रीय एकके जीवनसत्त्व ‘अ’ व १७५ आंतरराष्ट्रीय एकके जीवनसत्त्व ‘ड’ मिसळलेले असते.