चमत्कार करत नाहीत किंवा ते त्यांच्या शिष्यांना असे अहंकारी व दिखावटी कार्य करण्यास परवानगी देत नाही. संत जेव्हा आजारी पडतात तेव्हा ते डॉक्टरांनी दिलेली औषधे घेतात, परंतु प्रत्यक्षात त्यांना कोणत्याही उपचारांची आवश्यकता नसते. हे केवळ ऐहिक नियम टिकवून ठेवण्यासाठी करतात. ते संसारीक कामे प्रामाणिकपणे करीत असतांना आवश्यकतेनुसार त्याने योग्य उपचार घ्यावेत असा आदर्श ते मनुष्यासमोर घालून देतात. परंतु शिष्याकडून अशी अपेक्षा केली जाते की त्यांनी केवळ असेच औषध घ्यावे ज्याला बनवितांना देहधारी जीवांची हत्या झालेली नसेल. परंतु काही शिष्य ज्यांना गुरूंच्या सामर्थ्यावर पुर्ण व अतुट विश्वास आहे ते बहुतेक वेळा आपल्या रोगाच्या इलाजापासून वाचतात व प्रकृतीला आपले कार्य करू देतात कारण मानव शरीरामध्ये स्वतःला ठिक करण्याची शक्ती पहिल्यापासुनच आहे.

शारीरिक रोग आनंदाने स्विकारून सहन केले पाहिजे. कारण सामान्यतः खाण्या पिण्याच्या चुकांमुळे ते उद्भवतात आणि योग्य आहार व आरोग्याच्या नियमांचे पालन करून त्यावर मात केली जाऊ शकते. आधुनिक वैद्यकिय विज्ञानाचे जनक हिप्पोक्रेटस् यांनी म्हटले आहे की अन्न हे औषध म्हणून घेतले पाहिजे. कर्माच्या परिणामामुळे उद्भवणारे जटिल रोग देखिल तक्रार न करता धैयपुर्वक सहन केले पाहिजेत, कारण कर्माचा हिशोब संपविण्यासाठी त्याचा त्रास सहन करावा लागतो. म्हणूनच राहिलेले कर्मफळ नंतर न भोगता लगेच भोगणे चांगले आहे. महान सुफी संत हजरत मियॉं मीर यांचे शिष्य अब्दुल्ला यांच्या बद्दल असे म्हटले जाते की, त्यांच्या आजारपणाच्या स्थितीत त्यांनी आपल्या आत्म्याच्या धारेला आपल्या डोळ्यांच्या मध्ये भ्रमध्यावर एकवटले व स्वतःला पुर्णपणे शांत केले व स्वतःचे संरक्षण केले. हे सर्व पाहून हजरत मियॉं मीर यांनी त्यांना पुन्हा त्यांच्या शरीरात आणले व आपल्या कर्माचे भुगतान करावयास सांगितले. त्यांनी त्याला सांगितले की अशा युक्ती वापरून तो कर्माच्या प्रभावापासून मुक्त होणार नाही. संत आपल्या शरीराची काळजी व गरजांसाठी जास्त वेळ घालवत नाही.

जितका की आपल्यापैकी बहुतेक लोक देतात. त्यांच्यासाठी हे शरीर कपड्यांसारखे आहे जे एक दिवस उतरावेच लागतील. ते आराम न करता, रात्र रात्र जागून शारीरिक व मानसिकरित्या कठोर परिश्रम करत असतात. असे अद्भुत कार्य विज्ञानासाठी रहस्य आहे परंतु संतांसाठी ही एक सामान्य बाब आहे. ते प्रकृतीच्या त्या नियमांच्या मदतीने कार्य करतात ज्याबाबत आम्हाला पुर्णपणे माहिती नाही. कर्माचे दोन भाग केले जाऊ शकतात. व्यक्तीगत कर्म व सामुहीक कर्म. सामुहिक कर्म ही अशी कर्म असतात जे एकत्रितपणे समाज किंवा देशाद्वारे केली जातात व त्यांना ’धर्म’ असे म्हणतात. ज्या प्रकारे एखाद्या व्यक्तीला त्याच्या कर्माचे फळ मिळते त्याचप्रमाणे समाजालाही चुकींच्या नितींचा परिणाम भोगावा लागतो. याचा परिणाम असा होतो की, निष्पाप लोकसुद्धा आपल्या धर्माच्या चुकीच्या कार्याचे फळे भोगतात. जेव्हा नादीर शाहने भारतावर आक्रमण केले तेव्हा त्याने दिल्लीत सामुहिक हत्या करण्याचा वटहुकूम दिला. ही भयानक दहशत पाहुन लोकांमध्ये सर्वसाधारण ही धारणा झाली होती की देशवासियांचे वाईट कर्मच नादिरशाहच्या रूपात प्रकट झाले होते. केलेल्या पापकर्माचा मग ते पाप निषिध्द कर्मासाठी केलेले असो किंवा उचित कर्मासाठी केलेले असो त्यासाठी योग्य शिक्षा देणे हा प्रकृतीचा मुळ आधार आहे. आपण यास संकट, प्रकोप किंवा उन्माद असे काहीही म्हणू शकतो.

(कृपाल आश्रम, अहमदनगर)

असभ्यता से प्रतिक्रिया नहीं करना चाहे वह कितना भी गलती पर हो। जिस व्यक्ति से मन में टकराव होने लगे तुरंत मन में स्नेही व्यक्ति को देखने लग जाओ, किसी अच्छे दोस्त को देखने लग जाओ या अपने इष्ट को देखो, परमात्मा शिव को देखो। वह व्यक्ति, जिससे हमें प्यार है, जब हम उसके पास जाते हैं, वह हमें चाय क्यों नहीं पिलाता, इस भावना को क्लेश कहते हैं। कोई व्यक्ति जिनसे हमें आशायें होती हैं, वह बोलते ही नहीं, सदा मौन ही रहते हैं। यह मौन क्लेश उत्पन्न करता है। आप कहीं गये थे, आपके वापिस आने पर, आपके चाहने वाला बस स्टैंड पर लेने ही नहीं आया। यह पीड़ा क्लेश कहलाती है। आप घर पहुँचे, किसी ने भी आपका स्वागत नहीं किया, किसी ने पानी भी नहीं दिया, बैठने को भी नहीं कहा, यह पीड़ा क्लेश है। बीते हुए बुरे व्यवहार, अपमान, तिरस्कार, उत्पीड़न की घटनाएं रह-रहकर मन में पीड़ा देती हैं। ये क्लेश है। ये क्लेश योग नहीं लगने देते। आगे नहीं बढ़ने देते। योग तब लगेगा जब क्लेशों से बचेंगे। क्लेशों से बचने के लिये आपको अपनी सूझबूझ, बुद्धिमता प्रयोग करनी पड़ेगी। आपको व्यक्तिगत सोचना और निर्णय लेना होगा। यहॉं कोई नियम व सिद्धांत नहीं बनाया जा सकता। क्लेशों से दशाएं व नक्षत्र निर्धारित होते हैं। जिनसे क्लेश आते हैं, उनका अगर नुकसान कर देते हैं तो आपका नक्षत्र खराब हो जाता है। आगे एक समय आयेगा जब आपको यह नुकसान भुगतना पड़ेगा। ऐसे व्यक्ति के प्रति कल्याण की भावना रखो, उसका आर्थिक नुकसान नहीं करना। अगर वह आप पर निर्भर है तो उसकी आर्थिक मदद करते रहो। जिसका परिणाम तुम्हें कभी भी किसी भी जन्म में आर्थिक तंगी नहीं होगी। अगर ऐसा व्यक्ति संस्था में है तो भी उसकी यथा-सम्भव मदद करते रहो अगर आपका दिल नहीं मानता तो उसकी मदद किसी दूसरी संस्था से करवा दो। इसका शुभ फल यह होगा कि जब कभी आप पर बुरे दिन आयेंगे तो एक रास्ता बंद होगा तो दस खुल जायेंगे। क्लेशित व्यक्ति के प्रति कल्याण की भावना रखें, यह वातावरण में जायेगा, जिससे आप पर सदा ब्रहस्पति की दशा बनी रहेगी। हर एक व्यक्ति की मजबूरियां हैं, कमजोरियां हैं, जिम्मेदारी हैं, दबाव है, जिस कारण से न चाहते हुए भी उसे ऐसा-वैसा व्ययहार करना पड़ता है। उसके प्रति दया भाव रखो। बाबा ने आपको मौका दिया है कि लोग कैसे बदलते हैं, आप ज्ञान योग में अपने को सम्पन्न बनाओ, लोगों के व्यवहार से सीखो।

(प्रजापिता ब्रम्हाकुमारी ईश्‍वरीय विश्‍व विद्यालय)

कोणीही कर्माच्या फळापासुन वाचु शकत नाही, भुत, प्रेत, राक्षस, दैत्य, गंधर्व, किन्नर, यक्ष किंवा देवता देखील नाही. हे प्राणी दिव्य, सुक्ष्म व परलौकीक शरीर धारण कलेले आहेत व यांना ब्रह्मांडामध्ये (जे अंडी आणि पिंडीवरील तिसरे मंडळ आहे) राहुन आपल्या कर्माचे फळ भोगावे लागतात. ते देखील कर्माच्या चक्रातून मुक्त होण्यासाठी मनुष्य देहाची अभिलाषा करतात व त्यासाठी वाट पाहण्याची इच्छा करतात, कारण म नुष्य जन्मातच एखाद्या प्रभुरूप संतांची भेट होण्याची संभावना आहे, जे त्यांना आध्यात्मिक मार्गाचे रहस्य अर्थात ’नाम’ किंवा ’शब्दा’ चा भेद सांगु शकतात. परमेश्वराच्या महान रचनेच्या भारी भक्कम प्रशासनास थोडेसे समजण्यासाठीही मनुष्याला सुद्धा काही वर्षापर्यंत निरंतर धैर्यपुर्वक ध्यान धारणा करावी लागते आणि आता एखाद्या जिज्ञासुला एवढेच सांगु शकतो. असेच खरे संत सद्गुरूंना समजणे देखिल खुप अवघड आहे. परंतु असे असुनही संत ह्या संसारात येतात, सामान्य मनुष्यासारखे जगतात व नेहमी स्वतःला प्रभु किंवा त्यांच्या जीवांचे दास, गुलाम किंवा सेवक म्हणून सांगतात.

संत समर्पित जीवांचे, कर्माचे ओझे उचलतांना निसर्गाच्या नियमांची अवहेलना कवा उपेक्षा करत नाही. ते एखाद्या अशा राजासारखे आहेत जे आपल्या प्रजेतील दुःख आणि वेदना समजुन घेण्यासाठी आपल्या प्रजेमध्ये मिसळतात आणि कधी कधी त्यांच्या आनंदात व दुःखात सामील होतात. जिथे मानवीय शरीराचा संबंध आहे, त्याकरीता संत सद्गुरू आपली विशेष आध्यात्मिक सवलत वापरतात. थोडक्यात ते फाशीसारख्या संकटांनाही काटे टोचण्या इतपत बदलवू शकतात. यासाठी ते कधी कधी आपल्या स्वतःच्या देहालाही त्रास देतात जी सामान्य मनुष्यासाठी मोठी आपत्ती ठरू शकते. अशा प्रकारे ते आम्हास सांगतात की शरीरात राहुन प्रत्येकाला दुःख सहन करावे लागते, कारण प्रत्येक देहधारीसाठी हा प्रकृतीचा नियम आहे. शाक्य मुनी, गौतम असे म्हणतात की, भौतिक जीवनात दुःखच दुःख आहे. संत कबीर म्हणतात की, त्यांनी कोणत्याही मनुष्याला सुखी पाहिले नाही, ज्याला पाहिले तो दुःखी होता. गुरूनानक देवजी यांनी अत्यंत सुंदरतेने जगाची प्रतिमा रेखाटली आहे, आता जर आपण आजुबाजुला सर्वत्र दुःख पाहत आहोत म्हणून आपण परमेश्वर रूपी व्यक्तीला ही आपल्या सारखाच सामान्य मनुष्य मानतो. दुः खाचा सामना करतांना तो भलेही बाहेरून म नुष्यासारखा वागतो परंतु प्रत्यक्षात तो नेहमीच भौतिक शरीरापासून विभक्त असतात. प्रत्येक क्षणी ते अंतरी जोडलेले असल्यामुळे ते वेदना सहन करून घेतात जे शिष्यासाठी असा सिद्ध होवू शकते.

ह्या मार्गावरील प्रत्येक वाटसरू ज्याला हा मार्ग सापडला आहे व ज्याने अंतर्मुख होण्याचा सराव केला आहे. तो आपल्या शरीरातुन आपले ध्यान खेचुन त्यास दोन डोळ्यांच्या मागे, भ्रमध्यावर आत्म्याच्या ठिकाणावर एकाग्र करू शकतो. ह्या अवस्थेत पोहचण्याचा कालावधी विभिन्न मानवासाठी कमी अधिक असु शकतो. परंतु हे निश्चित आहे की ध्यान धारणेचे फळ मिळेल आणि याची पुष्टीही केली जाऊ शकते. समर्पित शिष्य ऑपरेशनच्या वेळी शरीराच्या एखाद्या भागावर भुलीचे औषध लावण्यास नकार देतात. ते आपल्या चेतनतेला शरीरातुन समेटून घेतात व सर्जनद्वारा (शल्य चिकीत्सक) शरीरावर कापल्यानंतर त्यांना ते जाणवत नाही. भाई म नीसिंह यांना अशीच शिक्षा देण्यात आली की त्यांच्या शरीराचे प्रत्येक जोड कापून तुकडे तुकडे करण्यात यावे. त्यांच्याबाबत असे म्हटले जाते की त्यांनी ते हसत हसत स्विकारले परंतु जो प्राणदंड देणारा जल्लाद होता त्याला त्या आदेशाचे पुर्ण पालन करण्याचे आवाहनही केले. कारण अंमलबजावणी करणार्‍याला हे वेदनादायक कृत्य टाळायचे होते व शरीराला प्रत्येक जोडांपासून काढून टाकू नये असे त्याला वाटत होते. जे सत्संगी आपले डोळे उघडे ठेवतात त्यांना अशा अनेक घटना पहावयास मिळतात. ज्या आत्म्यांची अंतरी उडाण असते, ते प्रभुमध्ये लीन असतात व ते आपल्याला सामर्थ्याचा दिखावा करत नाही. याचे साधे कारण हे आहे की असे कार्य चम त्कारांमध्ये मोजली जातात आणि म्हणूनच त्यांना पूर्णपणे टाळले पाहिजे. संत कधी

(कृपाल आश्रम, अहमदनगर)