त्याने खेकड्याला फारच अलगदपणे आपल्या चोचीत पकडले आणि निघाला. खेकड्याला मजा वाटत होती. आजवर त्याने असा उडत-उडत प्रवास केला नव्हता. तो इकडे-तिकडे पाहात मजेत चालला होता. एवढ्यात त्याची नजर पुढच्या टेकडीवर पडली. तेथे हाडांची रास पडली होती. ती सारी हाडे म्हणजे माशांचे काटे होते; आणि बगळा त्याच बाजूला खेकड्याला घेऊन चालला होता. बुद्धिमान खेकड्याला सर्व गोष्टींचा उलगडा झाला. सारा प्रकार त्याच्या ध्यानात आला. मनातच म्हणाला, “अरे माझ्या देवा, असे आहे तर? आपण तर मरणाच्या दारातच उभे आहोत. आता घाबरून, धीर सोडून उपयोग नाही. जोवर संकट येत नाही, तोपर्यंत भिण्याला अर्थ नसतो. पण आता प्रत्यक्ष मृत्यूच्या दारात असताना संकटाशी मुकाबला करणे, हाच खरा पुरुषार्थ. नशिबाने मला आधीच सावध केले आहे. अजूनही मला सुटका करता येईल.” असा विचार सुचताच खेकड्याने आपल्या नांग्या झटयात उचलून वर घेतल्या आणि बगळ्याची मान त्या नांग्यांनी करकचून आवळली. त्यासरशी बगळ्याची चोच उघडली. तसा खेकडा त्याच्या तावडीतून मोकळा झाला. मोकळा होताच पटकन् तो बगळ्याच्या पाठीवर चढून बसला. घट्ट पकड होताच त्याने बगळ्याची मान कचकन मोडली, तोडली आणि आपला जीव वाचविला. ढोंगी बगळा मरून पडला.

तात्पर्य : ढोंगी लोकांवर कधी विश्वास ठेवू नये. त्यांच्या गोड बोलण्याला फसू नये.

चलनी नाणी केव्हापासून व्यवहारात आली?

चलनी नाणी व नोटा यांच्यामुळे आज व्यवहार खूपच सुलभ झाला आहे. आपण कुठेही बाहेर पडताना खिशात पैसे ठेवतो. हे पैसे देऊन आपल्याला हव्या त्या गोष्टी आपण विकत घेतो. पूर्वीच्या काळी जेव्हा चलन अस्तित्वात नव्हते, तेव्हा गरजेच्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असे. म्हणजे समुद्रकाठी राहणारे लोक आपल्याकडचे मीठ समुद्रापासून दूर राहणार्‍या लोकांना द्यायचे आणि त्यांच्याकडून कापूस घ्यायचे किंवा लोकर नि कातड़ी देऊन तंबाखू नि काचेचे मणी घ्यायचे. असा देवाणघेवाणीचा व्यवहार पूर्वी चालत असे. यामुळे हा व्यवहार करणार्‍या बाजारपेठा निर्माण झाल्या. मात्र या व्यवहारात खूप अडचणी होत्या. गाड्या भरभरून माल इकडून तिकडे हलवावा लागायचा. या अडचणी दूर करण्याच्या प्रयत्नात प्रथम सोने-चांदीच्या चिपांमार्फत व्यवहार सुरू झाला. भारतात रामायण-महाभारत कालाच्या आधीपासून सुवर्णमुद्रा किंवा मोहरा अस्तित्वात होत्या. पाश्चात्त्य देशांत लिडियामध्ये इ. स. पू. ७०० मध्ये प्रथम सोने-चांदी यांच्या मिश्रणाच्या मुद्रा सापडतात. पुढे लिडियातून या मुद्रा ग्रीसमध्ये व तिथून रोमन साम्राज्यातही लोकप्रिय झाल्या. प्रत्येक राजा आपापल्या नवनव्या मुद्रा पाडत असे. यावर बहुधा राजाचा चेहरा किंवा स्तुतीपर मजकूर असे. याला राजाचा ’शिक्का’ म्हणायचे. उत्तर हिंदुस्थानांत आजही नाण्याला ’सिक्का’ असेच म्हणतात. भारतात पूर्वीच्या काळापासून हुंडीची पद्धत होती, तर चीनमध्ये इ. सनच्या दुसर्‍या शतकापासून नोटा असल्याचा पुरावा मिळतो. स्वीडनमध्ये आधुनिक काळातल्या नोटा सर्वप्रथम व्यवहारात आल्या त्या सतराव्या शतकात. आता चेक, ड्राफ्ट अशा व्यवहारपद्धती अस्तित्वात आल्या आहेत. यामुळे हुंडीच्या पद्धतीला पुन्हा महत्त्व प्राप्त झाले आहे. म्हणजे व्यवहाराची दुनियादेखील गोलच आहे

बगळा आणि खेकडा

एका देशात एक सुंदर सरोवर होते. सरोवरात खूप मासे-खेकडे आनंदात राहत होते. त्याच सरोवराकाठी एक ढोंगी बगळाही राहत होता. सरोवरात खूप मासे असले, तरी याच्या तावडीत ते सहसा सापडत नसत. त्यामुळे बगळ्याला कधी-कधी उपास घडायचा तेव्हा बगळ्याने एक ढोंग रचले. एके दिवशी तो सरोवराच्या काठावर एका पायावर उभा राहिला. डोळे मिटले व जप करीत आहोत, असा देखावा उभा केला. हे तिथेच राहणार्‍या एका खेकड्याने पाहिले. तो जरा लांब उभा राहत म्हणाला, “काय बगळेदादा, आज कशाचा जप करता? शिकार करण्याचा उद्योग बंद केला की काय?” यावर बगळा म्हणाला, “अरे मित्रा, कसली शिकार आणि कसले काय? या सरोवरातील माशांवर माझे जिवापाड प्रेम आहे. मला त्यांची दया येते. बिचार्‍यांवर आता मोठेच संकट येणार आहे. येणारे संकट टळावे; म्हणून मी देवाची प्रार्थना करीत आहे.” “संकट येणार? कसले संकट,दादा?” “अरे, यावर्षी मोठा दुष्काळ पडणार आहे. पाऊस पडणार नाही. बारीक-मोठे तलाव, जलाशय आटून जाणार. हे सरोवर तसे उथळच आहे. फारसे खोल नाही. तेही आटून जाणार आणि माझे मित्र हे मासे फुकटच जिवाला मुकणार. बिचारे पाण्यावाचून तडफडून मरणार.” “पण दादा, हे तुम्हाला कसे समजले?” “अरे मित्रा, कालच मला गरुड महाराज भेटले. त्यांनीच देवांचा असा बेत असल्याचे सांगितले. हे ऐकून खेकडाही घाबरला. तोही पाण्यात राहत होता; माशांवर जगत होता. “पण यावर काही तरी उपाय असेलच ना, बगळेदादा?” “होय मित्रा, यावर उपार आहे.” “तो कोणता, दादा?” “अरे, या टेकडीपलीकडे एक मोठे रुंद आणि खोल सरोवर आहे. ते काही आटणार नाही. आपण सर्वांना तिथे गेले पाहिजे.” “पण दादा, हे मासे कसे काय जाणार तेथे?” “अरे, हे तर मी विसरलोच बघ. पण ही अडचण सोडवता येईल. तुम्ही म्हणत असाल, तर मीच एकेकाला तेथे सोडून येईन.” हे बोलणे चालले असता जवळ असलेल्या माशांनी हे ऐकले. येणार्‍या संकटाने तेही घाबरले. थोड्याच वेळात सरोवरात ही बातमी पसरली. मासे आपआपसात येणार्‍या संकटाबद्दल बोलू लागले, विचार करू लागले. काही मासे म्हणाले, “हा बगळा तर आपला शत्रू. पण यावेळी तो आपला तारणहारच ठरला आहे. विश्वासघात करणार्‍या मित्रापेक्षा उपकार करणारा शत्रू चांगला आहे. संकटात जो उपयोगी पडतो, तोच खरा मित्र. आपण यालाच शरण जाऊ आणि आपला जीव वाचवू.” असे ठरताच सर्व मासे बगळ्याभोवती गोळा झाले. जो-तो पुढे घुसू लागला. आधी मला न्या, आधी मला न्या, म्हणत सर्व मासे रेटारेटी करू लागले; ढकलाढकली करू लागले. गोंधळ माजला. तेव्हा बगळा म्हणाला, “हे बघा मित्रांनो, अशी गडबड कराल, लोटालोटी कराल, तर मी कोणालाच तिकडे पोहोचवणार नाही. जरा शिस्तीने रांग लावा. मग एकेकाला नेऊन सोडीन तिकडे. पाणी आटायला अजून बरेच दिवस आहेत, तोपर्यंत मी सर्वांनाच तिथे सोडीन. मग तर झाले?” यावर सर्व मासे रांग करून उभे राहिले. बगळा एकेका माशाला चोचीत पकडून नेऊ लागला. टेकडीआड जाताच त्याला मारून मटकावू लागला. त्याला विनासायास, काही कष्ट न करता भरपूर खायला मिळू लागले. त्याची खाण्याची चंगळच चालू झाली. अशा प्रकारे काही दिवस जाताच एके दिवशी खेकडा बगळ्याला म्हणाला, “दादा, मी तर सर्वांच्या आधी तुमच्याशी बोललो, मग सर्वांच्या पाठीमागे कशाला राहू? आज मला घेऊन चला.” बगळ्याला ही कल्पना पसंत पडली. वेगळे काही तरी खायला मिळणार, याचा त्याला आनंद झाला. आजवर त्याने खेकडा खाल्ला नव्हता. त्याच्या जिभेला पाणी सुटले. (क्रमशः)

रबर कशाचे बनवतात?

रबर म्हटल्यावर आपल्या डोळ्यांसमोर पहिली गोष्ट उभी राहते, ती म्हणजे खोडरबर. रबराचे चेंडू, सायकल, स्कूटर, मोटारी, ट्रस यांच्या धावाही रबरी असतात. याशिवाय बागेतून पाणी घालायला वगैरे अजूनही रबरी नळ्या वापरल्या जातात. रबराच्या झाडाचा चीक वाळवून, त्यावर काही प्रक्रिया करून आपले व्यवहारातले रबर तयार केले जाते. झाडापासून काढलेला चीक पांढरा असतो. तो वाळला की त्याला ’नैसर्गिक रबर’ असे म्हणतात. हे रबर उष्णतेने वितळते नि अतिथंडीत भेगाळते. या रबरावर चार्लस् गुडइयर या अमेरिकनाने १९ व्या शतकात काही प्रयोग करून ’व्हल्कनायझिंग’ची प्रक्रिया शोधून काढली. या प्रक्रियेतून गेलेले ’औद्योगिक रबर’ हे व्यवहारोपयोगी ठरले. दक्षिण अमेरिकेतल्या रेड इंडियन जमातींना रबराच्या झाडाची खूप पूर्वीपासून माहिती होती. अमेरिकेत प्रथम गेलेल्या युरोपियन प्रवाशांनी रबर युरोपात आणले. रेड इंडियन लोक या रबराचे गोळे चेंडू म्हणून उपयोगात आणायचे. रबराचे उपयोग वाढू लागल्यावर कृत्रिम रबराचा वापर सुरू झाला. पण पेट्रोलियम पदार्थांचे भाव वाढल्यावर कृत्रिम रबर महागले नि नैसर्गिक रबराची मागणी वाढली. ब्राझील आणि इतर द. अमेरिकन देश यांच्यापेक्षाही आज मलेशिया रबरनिर्मितीत आघाडीवर आहे. द. भारतात रबराची झाडे लावायचे प्रयोग सुरू आहेत.