पाणी आयुर्वेदात कोमट पाणी पिण्याचे अनेक लाभ सांगितले आहेत. थंडीत कोमट पाणी पिणं तर अधिक लाभदायी ठरतं. कोमट पाण्यामुळे अतिरिक्त चरबी जळण्यास मदत होते. यामुळे पोटाची चरबी झटपट कमी होते. सकाळी उठल्यावर ग्लासभर कोमट पाणी प्यायल्याने शरीरातली घाणं बाहेर पडते. पोट साफ होतं. किडनीविकारांचा धोका टळतो. कोमट पाण्यामुळे शरीरात उष्णता निर्माण होत असल्याने सर्दी-खोकला लवकर बरा होतो. कोमट पाण्यामुळे रक्ताभिसरण सुधारतं. यामुळे स्नायूंमधील वेदना आणि काठिण्य दूर होतं. तसंच सकाळी उठल्या उठल्या गरम पाणी प्यायल्यास ऍसिडीटी होत नाही. हे पाणी रात्रभर पोटात तयार झालेल्या ऍसिड्सना शमवण्याचं काम करते. तुम्ही गरम पाण्यात लिंबू पिळून आणि मध घालूनही पिऊ शकता. त्याने चवही येते आणि गरम पाणी पिण्याचा हेतूही साध्य होतो

रक्तदाब मोजताना वरच्या मापनात सातत्याने तीव्र स्वरूपाचे चढउतार होणं हे उच्च रक्तदाबाइतकंच घातक असल्याचं एका संशोधनातून समोर आलं आहे. यामुळे स्ट्रोक, हृदयविकार तसंच अकाली मृत्यूचा धोका वाढत असल्याचं संशोधकांचं म्हणणं आहे. ‘अमेरिकन हार्ट असोसिएशन’च्या अहवालानुसार रक्तदाबाचं वरचं मापन सर्वसाधारणपणे 120 असायला हवं. हे मापन 140 च्या पुढे जाणं उच्च रक्तदाबाचं द्योतक समजलं जातं. तपासणीत वरच्या मापनात सातत्याने 30 ते 40 ने चढउतार होत असणार्‍या रूग्णांचा मृत्यू होण्याची शक्यता सर्वाधिक असल्याचं या संशोधनातून समोर आलं आहे. रक्तदाबावरून व्यक्तीच्या हृदयाच्या आरोग्याचा अंदाज बांधता येतो. त्यामुळे डॉक्टर सतत रक्तदाब तपासण्याचा सल्ला देतात. रक्तदाबातला चढउतार घातक ठरू शकतो.

क्रोनिक ऑब्स्ट्रक्टिव्ह पल्मनरी डिजिस’ म्हणजे ‘दीर्घकालीन अवरोधक फुफ्फुस विकार.’ जगात सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारा हा अत्यंत घातक असा विकार मानला जातो. धूम्रपान करणार्‍यांना या विकाराचा सर्वाधिक धोका असतो. त्यामुळे वेळीच धोका ओळखून उपचाराला सुरूवात करायला हवी. श्‍वास घ्यायला त्रास होणं, दम लागणं, सतत खोकला येणं ही सीओपीडीची प्राथमिक लक्षणं आहेत.

रोगनिदान : सीओपीडीचं योग्य निदान होण्यासाठी रुग्णांनी डॉक्टरांना स्वत:बाबतची आणि जीवनशैलीविषयीची सगळी माहिती द्यायला हवी. फुफ्फुसाची क्षमता तपासण्यासाठी ‘स्पायरोमेट्री’ ही तपासणी केली जाते. यावेळी रुग्णाला दीर्घ श्‍वास घेण्यास सांगितलं जातं. स्पायरोम ीटरला जोडलेल्या एका नळीत श्‍वास सोडायचा असतो. रुग्णाला छातीची क्ष- किरण चाचणी किंवा सीटी स्कॅन करण्यास सांगितलं जातं. रक्तातल्या ऑक्सिजनची तपासणी करण्यासाठीही चाचणी केली जाते. औषधोपचार : रोगाच्या तीव्रतेनुसार ‘ब्रॉंकोडायलेटर्स’, ‘ऑक्सिजन थेरपी’ तसंच शस्त्रक्रियेसारख्या उपचारांची निवड केली जाते. ब्रॉंकोडायलेटर्स इनहेलर किंवा स्प्रेच्या माध्यमातून दिले जातात. श्‍वसनमार्गाचा दाह कमी करण्यासाठी ‘ग्लोकोकॉर्टिकोस्टेरोइड्स’चा वापर केला जातो.

दाताचं दुखणं सुरू झालं की दंतवैद्याकडे जाणं अपरिहार्य होऊन बसतं. पण दंतोपचार करून घ्यायचं म्हटलं की अनेकांच्या छातीत धडकी भरते. असा डेंटल फोबिया असणारी व्यक्ती दंतवैद्याकडे जाणं टाळण्यासाठी काहीही करू शकते. या व्यक्तींना इतर लोकांच्या तुलनेत दातांशी संबधित आजार होण्याची शक्यता अधिक असते. वेळेआधी दात पडणं, मुख दुर्गंधी अशा विकारांनी डेंटल फोबियाचे रुग्ण नेहमीच त्रस्त असतात. यामागील कारणांचा विचार केल्यास एखाद्याच्या दंतचिकित्सेच्या अनुभवाचा पगडा बसून निर्माण झालेली भीती हेही कारण असू शकतं. डेंटल एंझायटीमध्ये लोक दंतवैद्याकडे जातात, पण चेअरवर बसताच त्यांना कमालीचं अस्वस्थ वाटायला लागतं. वेटिंगरूममध्येच अस्वस्थता अनुभवू लागतात. डेंटिस्टची वेळ घेतल्यानंतर त्यांच्या तब्येतीच्या तक्रारी सुरू होतात. दंत चिकित्सेदरम्यान छातीत दुखणंं किंवा श्‍वास घ्यायला त्रास होणं अशी लक्षणं दिसून येतात. समुपदेशनाद्वारे या रुग्णांवर उपचार करणं शक्य आहे. रुग्ण आणि डॉक्टर यांच्यामधील संवाद वाढवण्यासाठी दोघांनीही प्रयत्न करणं गरजेचं आहे. रुग्णाने दंतवैद्याकडून उपचार प्रक्रियेची माहिती घ्यावी. त्यासोबतच मनातल्या भीती किंवा शंकांचं निराकरण करून घ्यावं. डेंटल फोबिया किंवा एंझायटीच्या रुग्णांनी उपचार सुरू असताना संगीत ऐकण्याकडे किंवा इतर आवडत्या गोष्टींकडे लक्ष केंद्रित केल्यास फायदा होतो.

दारू किंवा अल्कोहोलवरचं अवलंबित्त्व भविष्यात गंभीर स्वरूप धारण करू शकतं. वैद्यकीय भाषेत याला ‘अल्कोहोलिझम’ किंवा ‘अल्कोहोल युझ डिसऑर्डर’ असं म्हटलं जातं. अल्कोहोलिझमची कारणं, दुष्परिणाम आणि त्यावरच्या उपचारांबाबत माहिती करून घेऊ या…

अल्कोहोलिझम म्हणजे काय? हा विकार जडलेल्या व्यक्तीला सतत अल्कोहोलची गरज भासते. दारू सोडण्याचा प्रयत्न केला तरी त्याचे दुष्परिणाम जाणवू लागतात. व्यक्तीच्या कामावर, वैयक्तिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक आयुष्यावर याचा विपरीत परिणाम होऊ लागतो. इतर शारीरिक व्याधीही जडू लागतात.

कारणं – दारूचं व्यसन जडण्याची अनेक कारणं असतात. अनुवांशिक, सामाजिक, मानसिक कारणांसोबत आसपासचं वातावरणही याला कारणीभूत ठरू शकतं. अल्कोहोलिझमच्या आधुनिक व्याख्येत याचा संबंध मेंदूशी जोडण्यात आला आहे. मेंदूच्या रचनेत किंवा कार्यात झालेला बदलही याला कारणीभूत ठरू शकतो. काळानुरूप दारूचं व्यसन वाढत जातं. यामुळे मेंदूच्या कार्यात बदल होऊ शकतात.

लक्षणं – अल्कोहोलिझम सौम्य, मध्यम किंवा तीव्र स्वरूपाचं असू शकतं. अल्कोहोल सेवनावर नियंत्रण ठेवता न येणं, प्रयत्न करूनही दारूचं प्रमाण कमी न होणं, दारू सोडण्याचे किंवा कमी करण्याचे प्रयत्न निष्फळ ठरणं, दारूचे सामाजिक आणि शारीरिक दुष्परिणाम माहीत असूनही पित राहणं, दारू पिण्यात बराच वेळ घालवणं, कामाच्या आणि कौटुंबिक जबाबदार्‍या पूर्ण करण्यात अडचणी येणं, सामाजिक जी- वनातला सहभाग कमी होणं, दारूच्या नशेत वाहन चालवणंं, दारू सोडण्याचा प्रयत्न केल्यावर मळमळ, उलट्या, चक्कर, घाम अशी लक्षणं जाणवतात.

शारीरिक व्याधी – यकृतात चरबी साठणं, यकृताचा दाह, यकृताच्या टिश्यूंचं न भरून येण्यासारखं नुकसान, उच्च रक्तदाब, हृदयविकार, स्ट्रोक, पचनसंस्थेशी संबंधित विकार, स्वादुपिंडाचा दाह, रक्तातलं साखरेचं प्रमाण कमी होणं, गर्भपात, गर्भातल्या बाळाची योग्य वाढ न होणं, गर्भामध्ये शारीरिक व्याधी निर्माण होणं, तोंड, घसा, यकृत, मोठं आतडं, स्तन यांच्या कॅन्सरची शक्यता अनेक पटींनी वाढणं हे दारूच्या अतिसेवनामुळे होऊ शकतात. उपाय : समुपदेशन आणि कौटुंबिक पाठिंबा यामुळे रुग्ण दारूच्या व्यसनातून लवकर मुक्त होऊ शकतो. वैद्यकीय म दतीने दारू सोडवण्यासाठी प्रयत्न करणं, अल्कोहोलची गरज कमी करणारी औषधं घेणं, शरीराची अस्वस्थता कमी करणारी औषधं घेणं, दारूच्या आहारी जाण्यास कारणीभूत ठरणार्‍या इतर मानसिक आजारांवर उपचार घेणं, ताणतणाव कमी करणं, चांगले छंद जोपासणं यामुळे दारूचं व्यसन सुटू शकतं.

योग्य वेळी लक्षणे ओळखली गेली तर कॅन्सर बरा केला जाऊ शकतो; पण आपल्याला कॅन्सरची लागण झाली आहे हे लक्षात यायलाच बराच वेळ जातो. त्यामुळेच कॅन्सरच्या लक्षणांवर लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे. कॅन्सरची लागण झाला आहे किंवा कॅन्सर पहिल्या स्टेजला आहे हे न समजल्यास व्यक्तीचा मृत्यू होऊ शकतो. कॅन्सर शरीराच्या कोणत्याही भागाला जडू शकतो आणि वाढत्या वयाबरोबर त्याचा धोका वाढत जातो. खाण्या-पिण्याच्या वाईट सवयी, सिगारेट, तंबाखू आणि अल्कोहोल यासारख्या काही सवयी कॅन्सरचा धोका वाढवतात. शरीराच्या कोणत्याही भागात कॅन्सर होऊ शकतो. त्यापैकी यकृताचा कॅन्सर, फुफ्फुसाचा कॅन्सर, जनरल कॅन्सर, स्तनाचा कॅन्सर, आतड्याचा कॅन्सर, तोंडाचा कॅन्सर हे सर्वाधिक आढळतात. बहुतेक लोक या कॅन्सरच्या आजारांनी ग्रस्त आहेत. काही कॅन्सर त्वचेला होतात तर काही स्नायूंमध्ये होतात. कॅन्सर हा कमी आणि जास्त तीव्रतेनुसार विभागला आहे. लो ग्रेड कॅन्सर शरीरात हळूहळू पसरतो तर हाय ग्रेड कॅन्सर वेगाने पसरतो. हाय ग्रेड कॅन्सरमध्ये मृत्यूचा धोका जास्त असतो. वयाच्या 50 वर्षांनंतर कर्करोगाचा धोका वाढतो. हा आजार कोणत्याही वयोगटातील लोकांना होऊ शकतो.

कोलोरॅडो राज्यात हे संशोधन करण्यात आले. त्यात आढळून आले की, महामार्गापासून एक हजार मीटरच्या आत राहणार्‍या मुलांना एटोपिक त्वचारोगाचा धोका कमी असतो. महामार्गापासून पाचशे मीटर अंतरावर राहणार्‍या मुलांना असा धोका जास्त होता. त्यांना अनेक ऍलर्जीक प्रतिक्रिया होऊ शकतात. त्याला ‘एटोपिक मार्च’ असेही म्हणतात. अमेरिकेतील सुमारे दहा दशलक्ष मुलांना हा आजार आहे. 2008-2021 मध्ये 0-18 वर्षे वयोगटातील मुलांच्या त्वचाविकाराचा अभ्यास करण्यात आला. वाहतुकीमुळे वायू प्रदूषण सर्वाधिक पसरत आहे. जगातील 27 टक्के वायू प्रदूषण हे वाहनांमधून निघणार्‍या धुरामुळे होत आहे. यामुळे 2019 मध्ये जगातील सुमारे 9 0 लाख लोकांच्या मृत्यूला प्रदूषण जबाबदार आहे. त्यापैकी 66.7 लाख मृत्यू हे वायू प्रदूषणामुळे झाले आहेत. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या अहवालानुसार, वायू प्रदूषणानंतर ध्वनी प्रदूषण हे आजारांचे दुसरे सर्वात मोठे कारण आहे. संयुक्त राष्ट्राच्या अह- वालात शहरी ध्वनी प्रदूषण हे पर्यावरणाला सर्वात मोठा धोका आहे. पॅरिस हेल्थ एजन्सीच्या अहवालानुसार, पॅरिसम ध्ये राहणार्‍या लोकांचे सरासरी वय ध्वनी प्रदूषणामुळे 10.7 महिन्यांनी कमी होत आहे. आपल्या झोपेमध्ये अडथळा आणणार्‍या आवाजांना क्रॉनिक ध्वनी म्हणतात. ते आपल्याला त्रास देतात; परंतु त्याहीपेक्षा ते आपल्याला उच्च रक्तदाब, हृदयविकाराचा झटका यासारख्या आजारांचे रुग्ण बनवत आहेत. महामार्गाच्या कडेला राहणार्‍या लोकांना दिवसभर ट्रॅफिकचा आवाज ऐकून त्याची सवय होते. त्यामुळे या आवाजांचा त्यांना फारसा त्रास होत नाही; परंतु त्यांचे शरीर या आवाजांवर प्रतिक्रिया देते आणि शरीरातील इतर आजार अनेक पटींनी वाढतात. अमेरिकेतील ‘मॅसॅच्युसेट्स जनरल हॉस्पिटल’मधील अभ्यासात संशोधकांना असे आढळून आले की मोठ्या आवाजामुळे आपल्या शरीरा- तून अनेक रसायने बाहेर पडतात. आपल्या मज्जासंस्थेवर परिणाम होतो. आपल्या हृदयाचे ठोके, रक्तदाब वाढतात

कॅलिफोर्नियास्थित ‘एसआरआय रिसर्च इन्स्टिट्यूट’च्या ‘ह्युमन स्लीप रिसर्च प्रोग्राम’च्या संचालक फिओना बेकर यांच्या मते, महिलांमध्ये झोपेची समस्या पौगंडावस्थेपासून सुरू होते आणि प्रौढत्वापर्यंत चालू राहते. मासिक पाळीच्या दरम्यान हार्मोनल बदल हे त्याचे मुख्य कारण आहे. मासिक पाळीच्या दरम्यान हार्मोनल बदलांमुळे चिंता आणि सौम्य उदासीनता महिलांमध्ये उद्भवते. याशिवाय पेटके, पोटाशी संबंधित समस्याही आहेत. या सर्वांचा झोपेवर परिणाम होतो. त्याच वेळी, गर्भधारणेदरम्यान शारीरिक समस्यादेखील वाढतात. त्यामुळे झोपेची नियमि तता कमी होते. यानंतर, रजोनिवृत्ती दरम्यानदेखील सुमारे सात वर्षे हार्मोनल बदल होतात. याचा झोपेवरही परिणाम होतो. झोपेच्या समस्या असलेल्या महिलांसाठी ‘कॉग्निटिव्ह बिहेवियरल थेरपी’ प्रभावी आहे. यामध्ये मानसशास्त्रीय आणि वर्तणुकीचे तंत्र वापरले जाते. नकारात्मक विचार कमी करणे, योगासने आणि प्राणायाम करणे, झोपेच्या वेळेत बदल करणे हे उपाय केल्याने झोप न येण्याच्या समस्येवर मात करता येते. याशिवाय हार्मोन रिप्लेसमेंट थेरपीदेखील प्रभावी आहे. यामध्ये रजोनिवृत्तीच्या काळात कमी होणारे हार्मोन्स सप्लिमेंट्सच्या माध्यमातून पूर्ण होतात. डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार ही थेरपी घेता येते. यामुळे झोप न येण्या समस्येचे निर्मूलन होऊ शकते.

संशोधकांनी ‘मॅक्रोफेजेस’ नावाच्या पांढर्‍या रक्त पेशींचा एक प्रकार शोधून काढला आहे. त्यामुळे कर्करोग मुळापासून बरा होऊ शकतो. या पांढर्‍या पेशी कॅन्सरला शरीरातील एखाद्या भागावर हल्ला करण्यापासूनदेखील प्रतिबंधित करतात. स्तनाचा कॅन्सर, मेंदूचा कॅन्सर किंवा त्वचेच्या कॅन्सरवर उपचार करणे कठीण असते. कॅन्सरशी लढणार्‍या रुग्णांसाठी मात्र शस्त्रक्रिया हाच पहिला पर्याय असतो. तरीही शस्त्रक्रिया कर्करोगाच्या सर्व पेशी काढून टाकू शकत नाही आणि त्यामुळे उरलेल्या पेशी वाढू शकतात आणि संपूर्ण शरीरात पसरू शकतात. ‘मॅक्रोफेजेस’ नावाच्या पांढर्‍या रक्त पेशी केवळ कर्करोगाच्या पेशी काढून टाकत नाहीत, तर रोगप्रतिकारक शक्तीला भविष्यात कर्करोगाच्या पेशींना ओळखण्यास आणि मारण्यासदेखील शिकवतात. याशिवाय ट्यूम रच्या वस्तुमानामध्ये प्रवेश करू शकतील असे रेणू तयार करणे आव्हानात्मक आहे, असे अमेरिकेतील पेनसिल्व्हेनिया विद्यापीठातील प्राध्यापक डेनिस डिशर यांनी सांगितले.

कॅन्सरवर मात करण्यासाठी नवीन रेणू तयार करण्याऐवजी आम्ही रुग्णांना कॅन्सरच्या पेशी मारणार्‍या ‘मॅक्रोफेजेस’ पेशी वापरण्याचा सल्ला देतो, असे डिशर म्हणाले. ‘मॅक्रोफेजेस’ ही एक प्रकारची पांढरी रक्तपेशी आहे, जी शरीरातून कॅन्सरचे जीवाणू, विषाणू काढून टाकण्यास मदत करते आणि कॅन्सर संक्रमित पेशींचे आक्रमण नष्ट करते. ‘मॅक्रोफेजेस’ पेशी आपल्या शरीराला भविष्यात आक्रमण करणार्‍या पेशी लक्षात ठेवायला आणि त्यांच्यावर हल्ला करून नष्ट करायला शिकवतात. प्रतिकारशक्ती कर्करोगाची लस तयार करण्यासाठी आवश्यक आहे. तथापि, ‘मॅक्रोफेजेस’पेशी जे पाहू शकत नाही त्यावर हल्ला करू शकत नाही. ‘मॅक्रोफेजेस’ कर्करोगाच्या पेशींना शरीराचा भाग म्हणूनच ओळखतात; शरीरावर आक्रमण करणार्‍या पेशी म्हणून नाही, असे पेनसिल्व्हेनिया विद्यापीठाचे पोस्ट डॉक्टरल सहकारी लॅरी डुलिंग यांनी सांगितले. या पांढर्‍या रक्त पेशींना कर्करोगाच्या पेशी पाहण्यासाठी आणि त्यांच्यावर हल्ला करण्याची परवानगी देण्यासाठी आम्हाला सेल-टू-सेल संप्रेषण नियंत्रित करणार्‍या आण्विक मार्गाची तपासणी करावी लागली, असे ते म्हणाले. ‘कल्चर प्लेट्स’मधील ‘माऊस मेलेनोमा’ पेशींच्या ट्यूमोरॉइड्स समूहावर ‘इंजिनीयर्ड मॅक्रोफेजेस’ चाचणी घेण्यात आली. ‘मॅक्रोफेजेस’ पेशींच्या सहकार्याने कर्करोगाच्या पेशींभोवती क्लस्टर करण्यात आले आणि हळूहळू ट्यूमर नष्ट करण्यात आले.

चाचणीदरम्यान, या पांढर्‍या पेशी 80 टक्के उंदरांमधील ट्यूमर काढून टाकण्यास सक्षम होत्या. त्यानंतर आठवड्यांनंतर कर्करोगविरोधी लढणारी इम्युनोग्लोबुलिन अँटीबॉडी वाढली, असे संशोधकांनी सांगितले. ही ‘मॅक्रोफेज थेरपी’ विद्यमान ‘अँटीबॉडी थेरपी’च्या संयोजनात उत्कृष्ट कार्य करते, असे संशोधकांनी सांगितले. भविष्यात कॅन्सर ट्यूमर दूर करण्यासाठी उपचार म्हणून रुग्ण या पेशींवर अवलंबून राहू शकतात. ‘मॅक्रोफेज थेरपी’ ही कर्करोगाच्या लसीची गुरूकिल्ली असू शकते.

रक्तातील साखर वाढणे म्हणजे मधुमेहाचा धोका. शरीरातील रक्तातील साखरेची पातळी कमी होण्याच्या स्थितीला ‘हायपरग्लाइसेमिया’ म्हणतात. मधुमेहासाठी घेतलेली औषधे कधी कधी ‘हायपोग्लायसेमिया’चे कारण बनतात. असे वारंवार होत असल्यास सतर्क राहणे आवश्यक आहे. ‘हायपोग्लाइसेमिया’ म्हणजे कमी रक्तातील साखरेची लक्षणे लोकांम ध्ये वेगवेगळ्या प्रकारची असू शकतात. रक्तातील साखर कमी होते, तेव्हा काही लोकांना विलक्षण थंडी किंवा घाम येऊ शकतो. साखर कमी झाल्यामुळे हृदयावरही परिणाम होतो, त्याचा वेग वाढतो. ‘हायपोग्लायसेमिया’मुळे व्यक्ती गोंधळून जाते, एकाग्र होऊ शकत नाही. याशिवाय, अस्वस्थता, चिडचिड किंवा मूर्च्छा हीदेखील सामान्य लक्षणे आहेत.