हृदयविकार म्हणजे काय?

हृदयविकार याचा शब्दशः अर्थ हृदयाचे रोग असा होतो. मग त्यात हृदयाच्या स्नायूंचे रोग, झडपांचे रोग, कर्करोग, रक्तदाबामुळे वा श्वसनसंस्थेच्या रोगांमुळे हृदयावर होणारे विपरित परिणाम इत्यादींचा समावेश होतो; पण सामान्यपणे लोक हृदयविकार म्हणजे हृदयविकाराचा झटका असेच समजतात. हृदयाच्या सर्व रोगांचे विश्लेषण करणे शय नाही. त्यामुळे आपणही याच दृष्टीने हृदयविकाराचा विचार करू. हृदय आपल्या शरीरात पंपाचे कार्य करते. हृदयाचे सतत आकुंचन प्रसरण होत असते. यामुळे शुद्ध रक्ताचा संपूर्ण शरीराला पुरवठा होतो. या महत्त्वाच्या कार्यात व्यत्यय येऊन चालत नाही. हृदयाचे हे कार्य अविरतपणे चालू असते. त्याला विश्रांती मिळते ती एकदाच- मृत्यूच्या वेळी. इतकेच हृदयाचे महत्त्व! असे कार्य करण्यासाठी हृदयालाही (म्हणजे त्याच्या स्नायूला) रक्तपुरवठा होणे आवश्यक असते. यासाठी रक्तवाहिन्या असतात. काही रोगांमध्ये या रक्तवाहिन्यांमध्ये अडथळे निर्माण होतात. साहजिकच हृदयाचा रक्तपुरवठा कमी होतो वा बंद पडतो. रक्तपुरवठा बंद पडल्याने संबंधित भागातील पेशीसमूह मरतात. हे अचानक होत असल्याने त्याला हृदयविकाराचा ‘झटका’ असे नाव पडले आहे. लठ्ठपणा, जास्त प्रमाणात मेद पदार्थांचे सेवन, बैठे काम, अतिरक्तदाब, मधुमेह, मद्यपान, धूम्रपानाची सवय इत्यादी असणार्‍यांच्या बाबतीत हा रोग होण्याची शयता जास्त असते. हृदयाच्या स्नायूचा जास्त भाग प्रसरण पावला, तर शस्त्रक्रिया बंद पडून रुग्ण दगावल्याची शयता असते. योग्य वेळी उपचार झाल्यास मृत्यूचे प्रमाण खूप कमी होते. सुरुवातीला श्रमानंतर छातीत दुखणे अशी इशारेवजा लक्षणे दिसून येतात. त्याच वेळी उपचार केल्यास पुढील अनर्थ टळू शकतो. हृदयाभिलेखाचा रोगनिदानासाठी चांगला उपयोग होतो. रक्तवाहिनीतील अडथळा काढण्यासाठी बायपास शस्त्रक्रिया करता येते. हृदयविकार झाल्यावर उपचार करण्यापेक्षा तो टाळलेलाच बरा. दररोज व्यायाम, आहारात मेदपदार्थ कमी खाणे, मद्यपान, धूम्रपान न करणे, उच्च रक्तदाब उपचाराने आटोयात राखणे; अशा उपायांनी हृदयविकाराचा प्रतिबंध करता येईल.

शेतकर्‍याची आळशी मुले

एका गावात एक शेतकरी राहत होता. दिवसभर शेतात राबून तो आपल्या कुटुंबाचा चरितार्थ चालवित असे. त्याला चार मुले होती. आता ती मोठी झाली होती. पण त्यांना काम करण्याचा, शेतात राबण्याचा फारच कंटाळा. आयते खाऊन टिवल्या-बावल्या करण्यातच त्यांचा वेळ जात असे. आता तो शेतकरी फारच म्हातारा झाला होता. कधी मरण येईल, याचा भरवसा नव्हता. आपल्यानंतर आपल्या मुलांचे कसे होणार, याची त्याला चिंता लागली होती. म्हणून एके दिवशी त्याने आपल्या चारही मुलांना जवळ बोलावून सांगितले, “मुलांनो, माझा आता काही भरोसा नही. मी सर्व जमीन, त्यातील बागा तुमच्या स्वाधीन करतो आहे. याच जमिनीत कुठे तरी मी पैसा पुरून ठेवला आहे. आता नेमका कुठे, ते मला आठवत नाही. तुम्ही सर्व जमीन खोदून काढा. कुठे तरी तो तुम्हाला सापडेल.” हे ऐकून मुलांना फारच आनंद झाला. आयते घबाड हाती पडेल, असे त्यांना वाटले. उद्याच्या उद्या शेतं खांदायला सुरुवात करू, असे म्हणून ते झोपी गेले. सकाळी बघतात, तो म्हातारा मरण पावलेला. मग त्याचे सर्व क्रियाकर्म केल्यावर सर्व आले. जमिनीची चांगली मशागत केली, तर पीक चांगले येऊन पैसाही हाती येतो, हे त्यांना कळून चुकले. वडिलांच्या सांगण्याचा हाच अर्थ, हे त्यांना मनोमन पटले.

तात्पर्य : धन-पैसा कशाही स्वरूपात मिळतो. प्रत्यक्ष पैसाच मिळाला पाहिजे, असे नव्हे.

हिमोग्लोबिन म्हणजे काय ?

हिमोग्लोबीन म्हणजे आपल्या शरीराचा प्राणच आहे. असे म्हटले तर वावगे ठरणार नाही. हिमोग्लोबीन रक्तातील लाल पेशीत असते. हिमोग्लोबीन हे हिम व ग्लोबीन या दोन घटकांचे बनलेले असते. ग्लोबीन हे एक प्रथिन असून हिम या रंगद्रव्यात पार्फायरीन असते. पार्फायरीनमध्ये लोह असते व चार पायरॉल रचना असतात. हिमोग्लोबीनच्या या विशिष्ट रचनेमुळे ते ऑसिजन वा कार्बनडायऑसाईडशी संयोग पावते व अनुक्रमे ऑसी व कार्बोसी हिमोग्लोबीन तयार होतात. या त्याच्या गुणधर्मामुळेच शरीराला ऑसिजन पुरविणे व शरीरात तयार झालेला कार्बन डायऑसाईड फुप्फुसापर्यंत पोहोचविणे, हे कार्य ते करू शकते. हिमोग्लोबीन लाल असते व त्यामुळे रक्ताला लाल रंग असतो. फुप्फुसामध्ये कार्बोसी हिमोग्लोबीनमधून कर्बवायू सोडला जातो व ऑसिजनशी हिमोग्लोबीनचा संयोग होऊन ऑसिहिमोग्लोबीन तयार होते. त्याद्वारे शरीरात ऑसिजनचा पुरवठा होतो. हिमोग्लोबीनच्या निर्मितीसाठी प्रथिने, जीवनसत्वे लोह यांची आवश्यकता असते. हिमोग्लोबीनचे प्रमाण कमी होण्यास रक्तक्षय असे म्हणतात. प्रौढ माणसाच्या रक्तात दर मिलीला १३ ते १५ ग्रॅम इतके हिमोग्लोबीन असते. हिमोग्लोबीनचे प्रमाण वाढण्यासाठी समतोल आहार, हिरव्या पालेभाज्या यांचे खूप महत्त्व आहे. गरज पडल्यास लोहाच्या गोळ्या देऊन वा औषध देऊन वा क्वचित प्रसंगी व्यक्तीस रक्त देऊन हिमोग्लोबीनचे प्रमाण वाढविता येते. माणूस गुदमरल्यास वा श्वसनात ऑसिजन न मिळाल्यास रक्तातीत कार्बोसी हिमोग्लोबीनचे प्रमाण वाढते. माणूस निळसर दिसतो. त्याला श्वास घेता येत नाही. दम लागतो व मृत्यूही ओढवतो. असे हे हिमोग्लोबीन.